Back to Index

Back To Home

 

Next Article

BfrqI rfjsI bxqr ivc pMjfb dy kOmI aqy BfsLfeI ivkfs dI sMBfvnf

   

rfjsI bxqr df arQ rfj aqy swqf ihq bxfeIaF sMsQfvF aqy Auh inXm hn jo vwK-vwK rfjF jF kOmF dy afps ivc aqy kyNdr nfl sbMD aqy iBMn-iBMn vrgF dy pRspirk irsLqy inrDfirq krdy hn| ieQy 'BfsLf' sLbd dI vrqoN pMjfbI dy pRsMg ivc smuwcy sfihqk sMsfr leI kIqI geI hY ijs ivc BfsLf vI sLfml hY- afpxy donF AunHF srUpF nfl ijnHF ƒ vIhvIN sdI dy iek vwzy BfsLf ivigafnI sOisAur ny “lFg” jF avcyqn ivc rimaf sLbd-BMzfr aqy “pYrol” jF sLbd-BMzfr dI isrjnfqmk vrqoN afiKaf hY|

 BfvyN BfsLf dI isrjnfqmk vrqoN kuJ hwd qk ivakqIgq XqnF aqy pRiqBf Auqy vI inrBr hY pr ies df srbpwKI ivkfs ies ƒ vrqx vflI kOm dI afjLfdI nfl sbMiDq hY| jdoN koeI kOm dwbI hoeI huMdI hY, dbfE dy ivroD aqy svY sQfpnf vjoN vI BfsLf df bhuqf mOilk aqy isrjnfqmk pRXog huMdf hY: ijvyN iswK lihr smyN gurU sfihbfn ny kIqf jF ijvyN rUs dI ienklfbI qbdIlI dy nyVy hoieaf| ies qbdIlI dI sMBfvnf aqy ies nfl sbMDq bhu-pwKI qxfE ny hI dfsqovskI, tOlstfie aqy gorkI vrgy lyKk pYdf kIqy| pfsqrnfk aqy sLoloKov ienklfb qoN ipCoN afeI pUrn afjLfdI dy lyKk hn| iesy qrHF amrIkI kvI vflt ivtmYn amrIkf dI lokqMqrI afjLfdI df iewk pRqIk hY ijs ivc afpxy lokF dI bhu-pwKI sLkqI, ieMidRafvI sUKmqf aqy AuWcy bRihmMzI supny sfkfr huMdy hn| Aus dI kivqf pfrgfmI kOmI sLkqIaF df iek rUpk hY jo isLwdq BrpUr klpnf rfhIN sfry jIvn ƒ nvyN isirEN joV irhf hY|

Bfrq ivc mugLlF dy afAux qoN pihlF pMdrvIN sdI qwk isvfey asLok vyly, kdy vI pUrI qrHF sMgiTq kyNdrI rfj sQfpq nhIN sI hoieaf| nqIjy vjoN ijvyN hmfXUM kbIr aqy jvfhr lfl nihrU ny vI afpxIaF pusqkF ivc iliKaf hY, Bfrq ivc iek ipMz aDfirq Coty-Coty lokqMqrF df dysL irhf ijs ivc iek BfsLf bolx vfly lok afpxy-afpxy iKwqy ivc, ibnF lMmI-cOVI dKlaMdfjLI dy, ivsLysL lwCxF vfly swiBafcfr Ausfrdy rhy| AunHF dy lokXfn, pihrfvy aqy sbMDq mfnisk sMrcnfvF afpxy Kfs bl nfl hOlI-hOlI insrdIaF rhIaF ikAuNik iek ielfky df dUjy nfl afriQk adfn-pRdfn vI vDyry nhIN sI| ienHF BfsLf aqy BUgol aDfirq swiBafcfrF ƒ afpxIaF ivsLysLqfvF vDfAux df kfPI ieiqhfsk mOkf imilaf| solHvI sdI qk Bfrq dy bhuqy BfsLfeI swiBafcfrF dy sfihq aqy vwKry mfnisk cirwqr bx cuwky sn|

 mugLl bfdsLfhF aqy AunHF dI aihlkfr jmfq ny afpxI slqnq ƒ clfAux aqy inwjI jIvn ƒ vDyry rOxk vflf bxfAux leI bhuqI Aupj Auqy afpxf aiDkfr jmHf ilaf| 'bfbrnfmf' ivc srkfr dy do iqhfeI ihwsy ƒ lYx qwk df ijLkr afAuNdf hY| ies qoN ielfvf lokl sLfsk vrg afpxy tYks vI lf lYNdf sI| ies rfjsI afriQkqf ivc Aus mwD vrg dy ivksx dI sMBfvnf nf bxI ijs ny XUrp ivc dsqkfrI vrg bx ky ienklfb ilaFdf| nfl hI jo iKwqf swiBafcfr inwsr rhy sn aqy ijnHF dI srdfrI mwD vrg ny krnI sI, ijvyN pMjfb ivc iswK gurU sfihbfn ny kIqI, Bfrq ivc vD Puwl nf sky, sgoN bfdsLfh aqy Aus dI shfiek jfgIrdfrI jmfq dI pRDfnqf nfl ieh swiBafcfr dwby rhy|

 pwCm dy sfmrfjI pUMjIvfd dy afAux nfl Bfrq dI rfjsI afriQkqf ivc koeI qbdIlI nf af skI sgoN luwtx dy mMqv nfl sfmrfj ny Bfrq dy jgIrdfrI vrg nfl smJOqf kIqf aqy mwD vrg ƒ vI AuvyN mOlx idwqf jo lotU arQ-pRbMD df ihwsf bx sky| jfgIrdfrI pRbMD ƒ vMgfrn vflI mwD-sLRyxI aqy Aus dI ivigafnk sUJ ieQy nf ivkisq ho skI| ies nfl iKwqf swiBafcfrF df dmn hor viDaf| iek pfsy ijQy AunHF df suqMqr ivkfs ruikaf, AuQy nfl hI pwCmI sfmrfj dIaF kImqF dI nkl krn vflI sLyRxI jLrUr pYdf hoeI jo hr iKwqf swiBafcfr ivc “prdysx” sI| Aus dI cyqnqf pwCmI sI BfvyN Aus ny bhuqy swiBafcfrF dy luwty jf rhy mYNbrF ƒ nfl lfAux leI kuJ dysI sMrcnfvF nfl moh jLfhr krnf jLrUr iswK ilaf sI| kFgrs ies vrg dI iek pRqIinD pfrtI bx ky AuWBrI| jdoN pwCmI sfmrfj jfx lwgf AudoN ies jmfq ny ijvyN ik kyrlf dy iek Kwby pwKI icMqk ky[ murlIDrn ny afpxy iek axCpy dsqfvyjL ivc mOlfnf afjLfd dIaF ilKqF rIivAU kridaF dwisaf hY, ies (prdysx) jmfq ny dys dI vMz ƒ AuqfsLfihq kIqf qF ik dysL dy Auqpfdn-sRoqF ƒ nPf kmfAux leI kfbU kIqf jf sky|

 ies pRsMg ivc ieh gwl smJxI musLikl nhIN ik vMz qoN ipCoN jo rfjsI ZFcf mulk leI iqafr kIqf igaf, Aus df vwzf AudysL pRFqk kOmI swiBafcfrF ƒ ivkisq krnf nhIN sI qF ik AunHF dI dwbI sLkqI ƒ suqMqr kIqf jf sky| sgoN pRmuwK mMqv dysL ƒ 'iekwTf' rwKxf sI| ies leI jo sMivDfn iqafr kIqf igaf Aus ivc BfvyN kyNdr aqy rfj do vwK-vwK hsqIaF mMnIaF geIaF hn qF vI kyNdr ƒ aijhy aiDkfr idwqy gey hn ijnHF nfl iksy swiBafcfr aqy Aus dy rfj dI pCfx Auqy swt vwjdI hY| Ausƒ afpfq siQqI dy aYlfn nfl 352 aqy 353 DfrfvF aDIn ilaFdf jf skdf hY| cuxI hoeI srkfr brKfsq kIqI jf skdI hY| hux nvIaF soDF rfhIN kyNdr ny iek rfj ivc jIvn aqy jfiedfd leI aiDkfr sQigq krn dy hwk vI lY ley hn| nvyN rfj bnfAux aqy purfixaF ƒ bdlx jF smfpq krn dy hwk vI isDFq aqy aml ivc afpxy kol rwKy hoey hn| ies iksm dy kyNdr dI swqf vDfAux vfly ZFcy ƒ 'PYzrl' ikhf jfvy jF 'XUintrI' ies bfry sMivDfn dy ivsLysLwg kfPI bihs kr cuwky hn| ies ƒ 'nfrmyitv PYzriljLm' 'koafpryitv PYzriljLm' jF “apfq siQqI vyly XUintrI aqy sDfrx hflfq ivc PYzrl” afid afiKaf jf cuwkf hY| mOirs-jOnjL (1966) ies ZFcy ƒ iek 'sMquilq aMqr-inrBrqf' aqy 'krfmfq' kih ky aqy hYnsn aqy zgls (1972) “sLkqIvr (kyNdr rfj) qxfvF ƒ kfmXfbI nfl brdfsLq krn vflf” afK ky slfh cuwky hn| pr AunHF dIaF ilKqF ieMdrf gFDI vyly afpfq siQqI dI GosLxf qoN pihlF dIaF hn aqy Bfrq dy vrg qxfvF bfry igafn qoN korIaF hn| afpfq siQqI aijhI Gtnf sI ijs ny sfzI sLfsk sLyRxI dI iewCf nMgI kr idwqI| sMivDfnk aqy ies nfl sbMDq sfrIaF sMsQfvF ƒ iek muwKI ZMg nfl vrqy jf skx dI sMBfvnf sfhmxy lY aFdI|

 sfzy sMivDfn ivc, kyNdr ƒ hr kOmI swiBafcfr dy rfj jF Gr ƒ suqMqr mMnx df koeI inXm nhIN| Aus ƒ ivgfVn, Zfhux jF qbdIl krn df aiDkfr kyNdr kol hY| jo rfj BfsLf aDfirq hn AunHF ipCoN vI asUl iek swiBafcfr Auqy aDfirq kOm jF kOmIaq ƒ mMnx df nhIN| arnYst gYlnr ny afpxI pusqk “nysLnjL aYNz nYsLniljLm” ivc ieh gwl spwsLt kIqI hY ik kOm rfjsI swqf nfl bxdI hY pr ies qoN pihlF ies df afrMB “swiBafcfrk pRikiraf” vjoN huMdf hY| solHvIN sdI qk Bfrq dy bhuqy iKwiqaF ivc ieh swiBafcfrk pRikirafvF insLicq rUp Dfrn kr cuwkIaF sn| mugLlF dy afAux nfl sulqfn jF bfdsLfh kyNdirq jF inrMkusL sLfsnI Auqpfdn irsLqy sQfpq hox nfl ieh ‘swiBafcfrk pRikirafvF’ suqMqr kOmI pCfxF nf bx skIaF| kyvl pMjfb ivc mwD vrgI iswK gurUaF dI srdfrI ivc ieMqhf qk luwty gey iksfnF aqy byjLmIny “sLUdr” vrgF dy cyqn ivdroh nfl kOmI pRjvln hoieaf| mhfrfjf rxjIq isMG dy rfj nfl pMjfbI kOm dI sQfpnf hoeI| ies kOm df mn aqy muwl gurU sfihbfn dy sfihq, lokXfn aqy ipCoN pYdf hoey lokipRX sfihq ny bxfey| ijs qrHF brfbrI, bhfdrI, mnuwKvfd, sFJIvflqf afid ƒ vwzIaF kImqF mMinaf igaf, Auh afDuink smfjvfdI supny df hI iek pUrv-sMklp lwgdf sI| jy ies kOmI sMgTn ƒ awgy vwDx Puwlx df mOkf imldf qF ho skdf sI ieh pUMjIvfd vflI styj twp jFdf pr sfmrfjI pUMjIvfdI hmly ny ies vwD rhI BivwKmuKI kOm ƒ dbf idwqf| sgoN sMprdfiek vKryivaF ƒ AuqsLfihq kr ky hor KyrUM-KyrUM kIqf| iswK gurU sfihbfn dy Aus vyly kRFqIkfrI aqy kOmI cyqnf bMnHx vfly sfihq ƒ vI sMprdfiek rMg ivc pysL krvfieaf|

 mhfrfjf rxjIq isMG vyly rfjsI swqf nfl sQfipq hoeI pMjfbI kOm, ijs dI srdfrI iksfnI ny aqy mwD-vrgI gurU sfihbfn ny kIqI, stfiln dI 1913 ivc 'mfrksvfd aqy kOmI pRsLn' lyK ivc idwqI pRIBfsLf Auqy pUrI AuqrdI hY| Aus dI pRIBfsLf anusfr iek kOm ieiqhfsk ivkfs rfhIN bxI sQfeI kimAUintI hY ijs df aDfr iek sFJI BfsLf, ielfkf, sFJI afriQk ijLMdgI aqy swiBafcfr ivc pRgt sFJI mfnisk bxqr hn|

sfmrfjI pUMjIvfd ny ijvyN ies pMjfbI kOm ƒ qoiVaf aqy ies iKwqy ƒ afpxI luwt leI iqafr kIqf sI, vMz qoN ipCoN Aus df insLyD hoxf cfhIdf sI| Aus sfry dmn ƒ Kqm krky ies kOm ƒ muV afjLfdI vfly mfhOl ivc sMgiTq krn dI loV sI qF ik roikaf hoieaf srb-pwKI ivkfs muV ky bhfl ho skdf| pr hoieaf ies qoN Ault| Bfrq dy sLfsk vrg ny, ijs ivc bhuqI igxqI 'ihMdU' muwlF vflI brjuafjLI aqy kuJ jfgIrU aMsL sLfml sn, Bfrq ƒ CyqI hI afpxI mMzI bxfAux dy lflc nfl iek muwKI rfj ivc pRoxf sLurU kr idwqf| sMivDfn, pfrlImYNt aqy hor sMgTn ies ZMg nfl bxfey gey ik AunHF ivc vwK-vwK kOmI swiBafcfrF ƒ AunHF dI hsqI anusfr pRqIinDqf nf idwqI jf skI| AunHF dy GrF ƒ kOmI inXmF anusfr sMgiTq krn dI QF kyvl BfsLfeI jF rfjsI sOK dI njLr qoN hI afXoijq kIqf igaf| hr kOmI swiBafcfr ƒ rfjsI swqf dyx, Ausƒ dmn qoN mukq kr ky suqMqr krn dI koeI Xojnf nf bxfeI geI| iesy nIqI aDIn jo afriQkqf vI AusrI, Aus df muwK insLfnf srkfrI jF pRfeIvyt pUMjIvfd ƒ ivkisq krn df hI bx igaf| ies ivc bfhrly ajfrydfr pUMjIvfd aqy aMdrly ajfrydfr pUMjIvfd dI pRBuqf bxdI geI| ies nfl muwK ivroD ƒ DuMdlf rwiKaf igaf| ies bhu-sMrcnfvI rfjsI afriQkqf bfry, ijs ivc srkfrI aqy ajfrydfr pUMjIvfd ƒ ivksx df mOkf imilaf, amIaf kumfr bfgcI, rxjIq sfAu aqy alYksI lYvkovskI ny afpxIaF ilKqF ivc BrpUr crcf kIqI hY| ies nfl ijs rfjsI afriQkqf df bMDfn bwiJaf Auh “eysLIan zrfmf” dy lyKk, pRiswD arQ-sLfsqrI, gunfr mrzl dy sLbdF ivc iek “Auh qxfE vflf sMquln” hY| ies sMquln ivcoN sLualy vI CyqI BVk pYNdy hn pr iPr vI srkfrI aqy pRfeIvyt pUMjIvfd df ivkfs inrMqr jfrI hY|

 gOr vflf nukqf ieh hY ik Bfrq ƒ aijhI rfjsI bxqr dI loV hY ijs ivc hux qk dwby hoey kOmI swiBafcfrF ƒ swqf nfl kOmF bxn df mOkf imly| iesy nfl hI AunHF dIaF hux qk axgOlIaF sLkqIaF mhwqv vfly ivkfsvfdI rUp Dfr skdIaF hn| pMjfbI kOm, ijs dI sMrcnf iswK gurU sfihbfn dy bOiDk muwlF aqy ipCly lokXfn dy mnuwKvfdI sfihq nfl bxI aqy mhfrfjf rxjIq isMG vyly rfjsI sfmrfjI pUMjIvfd dI nf-pwKI dKl-aMdfjLI aqy vMz qoN ipCoN dI burjUaf-jgIrU jmfq dI iek pwKI nIqI aDIn axsMgiTq kIqI geI, hux muV afpxI pCfx leI AuBr peI hY| ies df mwD vrgI ‘ihMdU’ ihwsf bhuqI igxqI ivc afpxy-afp ƒ ies nfloN qoV bYTf hY, ies leI ies dI vfgzor kyvl iswKF kol rih geI hY aqy ies qoN vI awgy josLIly sLsqrDfrI iswK nOjvfnF kol clI geI hY|

 iksy dysL df ivkfs, aqy ies qoN vI vwD mnuwK jfqI df BivwKfrQI ivkfs, ijs ivc sB mnuwK iek sMvfd ivc proey jfx, kOmF dy suqMqr hox qoN ibnF sMBv nhIN| ies gwl dI stfiln aqy lYinn ƒ smJ sI| lYinn ny sovIaq kRFqI qoN ipCoN sB kOmF df punr-gTn kIqf aqy kRFqIkfrI sMGvfd ivc AunHF ƒ rfjsI swqf idwqI qF ik Auh pRPuwlq ho rhI ivsLfl smfjvfdI mnuwKqf df ihwsf bx skx| ipCoN KrusLcov aqy brYjLnyv vyly ies nIqI ƒ AulMG ky kfhl ivc keI glqIaF kIqIaF geIaF ijnHF df ivsQfr nfl ijLkr amrIkf dI kRFqIkfrI XUnIan vwloN 1917 ivc kwZy gey “rYz pypr 7” ivc kIqf igaf hY|

 jy Bfrq ny vI afpxIaF vwK-vwK kOmF aqy kOmIaqF ƒ ivsLfl mnuwKqf df pRPuwlq Bfg bxfAuxf hY qF ies leI koeI iswDf rsqf nhIN| ies ƒ kOmI afjLfdI aqy afdr ivcoN hI lMGxf pvygf| afpxf rfjsI ZFcf nvyN isirEN AulIk ky pRmfixk rUp ivc PYzrl bxfAuxf pvygf| pRmfixk qoN Bfv kRFqIkfrI sMGvfd jF PYzriljLm qoN hY, jo nvyN rUsI mfzl dy nyVy hovy| pUMjIvfd ivc jy iekmuwKqf qoN awgy PYzrl bxfieaf vI jfvy qF rfjsI afriQkqf qF iPr luwt-Ksuwt aqy iek jmfq dI nPfKorI vflI hI rihMdI hY| ies nfl iksy vI kOm dI pUrn pRPuwlqf sMBv nhIN| Auh vI kyvl iek vrg df muwK-ivDfn bx ky rih jFdI hY|

 BfsLf df ivkfs jF ies dy nvyN isrjnfqmk pRXog jF pYrolI ivsqfr, iksy kOm dI afjLfdI qoN ibnF sMBv nhIN hn| ies dI axhoNd ivc BfsLf df sLbd BMzfr vDfieaf jf skdf hY jF kuwJ vcnbwDqf vfly lyKk Aus ƒ ivroDmuKI pYrol vjoN vrq skdy hn pr ies dIaF bhu-pwKI sMBfvnfvF kyvl kOmI afjLfdI nfl hI AuWBrdIaF hn| ikAuNik pMjfbI kOm ƒ ajy aijhI afjLfdI pRfpq nhIN, ies leI pMjfbI BfsLf df bhu-pwKI ivsqfr ajy bhuqf sMBv nhIN| ajy ieh n-pwKI ivroD mfiDam vjoN vrqI jf skdI hY| sfzy sLfsk vrg ƒ dysL dI bhu-kOmI aqy bhu-swiBafcfrk sMrcnf rfs nhIN af skdI ikAuNik ies nfl hr kOmI rfj ƒ bhuqy KyqrF ivc suqMqrf dyxI pYNdI hY| ies qrHF dy ZFcy nfl sfry mulk ƒ iek mMzI bxfAuxf aOKf hY| ies leI pMjfbI kOm ƒ ajoky rfjsI ZFcy ivc afjLfdI pRfpq nhIN ho skdI| ies dy PlsrUp pMjfbI BfsLf dy hF-pwKI isrjnfqmk pRXog sMBv nhIN hn| hF-pwKI pRXog dIaF do AuWGIaF imsflF mfieafkovskI dI kivqf aqy pfsqrnfk df nfvl “zfktr ijvfgo” hn| ies nfvl ivc lfrf ƒ ijvyN bhu-kOmI rUs dI vizwqx, iek bhu-sMBfvI pRyimkf aqy kuwl kfienfq df iek gOrv BrpUr pRqIk bxfieaf igaf hY Auh pfsqrnfk dy kuJ aflocnfqmk vqIry dy bfvjUd pRmuwK qOr 'qy hF pwKI hY| ieh hF-pwK kOm df kOmF dy afjLfd aqy insLyD-mukq ivkfs dy nfl-nfl cwlxf hY|

 ieh koeI hYrfnI dI gwl nhIN ik iswK gurU sfihbfn qoN ipCoN pMjfbI BfsLf ny kyvl iek vwzf lyKk pUrn isMG hI pYdf kIqf hY ijs dIaF kuJ rcnfvF sMsfr pwDr Auqy rwKIaF jf skdIaF hn jF kuJ pMjfbI inwkIaF khfxIaF ies imafr Auqy pUrIaF AuqrdIaF hn| kfrn spwsLt hY| gurU sfihbfn ny afpxI pRiqBf nfl aqy drvysLI jF afpxy vyly dI rfjsI afriQkqf qoN awgy lMG ky bhuqI n-pwKI aqy kuJ hF-pwKI dovyN pRkfr dy isrjnfqmk pRXogF vflI BfsLf ivkisq kr leI| pr ipCoN ijAuN hI mhfrfjf rxjIq isMG dy rfj nfl bx rhIaF sMBfvnfvF kuJ rfjsI bxqr dIaF sImfvF nfl aqy kuJ sfmrfjI pUMjIvfd dI dKl-aMdfjLI nfl tuwtIaF, Aus dy nqIjy vjoN suqMqr ho rhI kOmI sLkqI ƒ muV sMgl pY gey| ies leI pUrn isMG df isLwdq-BrpUr BfsLf pRXog isrjnfqmk aqy kOmI cyqnqf vflf hox dy bfvjUd iPr vI vDyry ivroD aqy n-pwKI dI hI Aupj hY|

 BfsLf df ivkfs iksy kOmI anuBv rfhIN mnuwK dIaF bhuqIaF aqy vwzIaF sMBfvnfvF df mfiDam bxn ivc hY| iswK gurU sfihbfn qoN ipCoN Eny isrjnfqmk pRXog vflI BfsLf vI nhIN AuBr skI| AunHF dI pRfpqI ipCy dysL rtn aqy bhu-kOmI swiBafcfrF ƒ jfxnf aqy AunHF dIaF sMrcnfvF ƒ sLbd aqy ivcfr dI pwDr Auqy afpxI rcnf ivc smytxf vI sI| iesy leI AunHF df sLbd BMzfr pMjfb aqy pMjfbI qwk sIimq nhIN hn|

 sfr ieh hY ik jy pMjfbI hox dy nfqy asIN pMjfbI BfsLf dy isrjnfqmk ivkfs ivc idlcspI rwKdy hF qF sfƒ ieh smJx dI loV hY ik ieh ivkfs ajokI, AuWc pUMjIvfd vwl isLwdq nfl vwD rhI aqy sMgiTq kIqI jf rhI rfjsI afriQk bxqr ivc sMBv nhIN| jy ies bxqr ivc vwD rhI iekmuwTqf ƒ sMGvfd jF PYzriljLm vwl vI pUrI qrHF moV ilaf jfvy qF vI ies ivc sfzI BfsLf dy ivkfs dIaF sMBfvnfvF sIimq hI rihxgIaF ikAuNik iek “Aupr kOmI” jF ijs ƒ sfzy arQ sLfsqrI ‘suprnYsLn’ sLfsk vrg afKdy hn, aDIn pMjfbI kOm iPr vI luwt-Kswut dI afriQkqf ivc jkVI rhygI| srb-pwKI BfsLfeI ivkfs kOm dI ieiqhfsk hoNd nfl juiVaf hoieaf hY| ies leI jy suihrd rUp ivc asIN afpxI BfsLf dy ivkfs leI vcnbwD hF qF nfl hI Aus kRFqIkfrI sMGvfd leI vI sMgrfm krnf pvygf jo sfzIaF sLkqIaF ƒ mukq kry aqy asIN sB afpxy mnuwKI ihwqF nfl iek dUjy sMg juV skIey| kRFqIkfrI sMGvfd hI sfƒ dUjIaF kOmF vwl vwD afdr aqy sMqoK vflf bxf skdf hY| ies pRfpqI nfl-nfl pMjfbI BfsLf dy srb-pwKI aqy isrjnfqmk ivkfs leI pUry rfh KuwlHxgy|

 
 
Back to Index

Next Article

 

Back To Home

Back To Top

Copyright© 2006 Sikh Students Federation