Back to Index

Back To Home

 

Next Article

pMjfb aqy BfrqI kimAUinst pfrtIaF

   

 pMjfb msly df koeI gMBIr ividafrQI ies qwQ ƒ awKoN Ehly nhIN kr skdf ik ies rfj dI ajokI hflq, ivsLysL krky iswK nOjvfnF dI ivrwkq ihMsf, Bfrq dy Kwby pwK dIaF pMjfb bfry bdldIaF pujLIsLnF nfl vI sbMiDq hY| ies Kwby pwK qoN Bfv vMz qoN pihlF sMgiTq BfrqI kimAUinst pfrtI aqy Aus dy ajoky suqMqr ihwsy, sI[pI[afeI[ aqy sI[pI[aYm[ hn kyvl iek dhfkf pihlF pMjfb dy sB kfljF qy XUnIvristIaF ivc Kwbf pwK hI ividafrQI XUnIanF leI afpxy AumIdvfr ijqf skdf sI| KwibaF qoN pryH jfx vfly ivakqI ƒ ipCfKV smiJaf jFdf sI| pr awj siQqI iblkul bdl cuwkI hY| iksy kflj jF XUnIvristI ivc Kwby pwK dI pRBuqf kfiem nhIN rhI| jo mfrksvfdI-smfjvfdI supnf pMjfbI nOjvfnF aqy XuvqIaF dIaF awKF ivc ltkdf huMdf sI, acncyq alop ho igaf hY|

 ieh ies leI vfpiraf ikAuNik KwbIaF rUVHIgq pfrtIaF pMjfbI smfj dI qbdIlI aqy nv-sMgTn leI iek ivigafnk aqy pRyrxfsLIl isDFq nhIN Ausfr skIaF| ies df sbMD AunHF pfrtIaF dy BfrqI smfj dy smuwcy nv-sMgTn bfry isDFq nfl vI hY|

 pihlF kimAUinst pfrtI dI 1943 dI muwZlI kFgrs ivc qy iPr 1945 ivc sMXukq pfrtI dy ieiqhfskfr jI[ aiDkfrI dy 'pIpljL eyjL' (ijld 4, nM: 25) ivc Cpy iek inbMD ivc ieh ikhf igaf: “sfzI pfrtI df ieh idRVH ivsLvfs hY ik ivdysLI kMtrol qoN mukq suqMqr Bfrq df sMgTn iqMn vwzy QMmHF Auqy Ausfrnf cfhIdf hY: pUrn lokqMqr, sB kOmIaqF leI svY-insLicqqf, (Self Determination) aqy sfzy lokF dI byhqrI|

 iesy inbMD ivc, Bfrq dy nv-sMgTn leI kOmIaqF dI mfnvqf ƒ aDfr bxfAux qoN ibnF ieh spwsLt kIqf igaf hY: “hr kOmI XUint ƒ, suqMqr Bfrq ivc, Brfqrfnf aqy pRspr eykqf nfl svY-ivkfs leI pUrI afjLfdI hovygI aqy Auh afpxI KudmuKiqafr styt bxf skygf|” ieh vI ikhf igaf ik KudmuKiqafr sMXukq ivDfn sBfvF nfl juVI kOm eykqf hI hr kOm-iekfeI dI afjLfdI ƒ josL nfl surwiKaq kr skygI| ieh ivsLvfs jLfihr kIqf igaf hY ik pRFqk PYzrysLn bxfAux vflIaF kOm-iekfeIaF iek dUjy dy afriQk aqy rwiKaf ihwqF leI iek BfrqI sMgTn vI bxf lYxgIaF|

iesy dsqfvyjL ivc kyNdrI pMjfb ƒ “iswK homlYNz” bxfAux df vfadf kIqf igaf| iswK lokF ƒ iek swiBafcfrk aqy lok-ipRX kRFqI dI Aupj mMinaf igaf: “iswK lok iksfnI kbIilaF ivc sMgiTq hoey sn| ienHF ny afpxI BfsLf aqy pRyrxfqmk lok sfihq rcy hn| ieh lok afpxy homlYNz ivc afpxI jIvn-sLYlI ƒ bcfAux leI lVy hn|”

 sfdI BfsLf ivc ieh ikhf jf skdf hY ik Aus smyN dI sMXukq BfrqI kimAUinst pfrtI ny iswKF ƒ iek aijhI kOmIaq mMinaf ijs kol afpxI BfsLf aqy swiBafcfr hn| iswKF dy ivkfs leI pfrtI iek homlYNz mMnx leI iqafr sI| pfrtI df ieh ivsLvfs sI ik ies pRogrfm nfl iswK pfrtI duafly juV jfxgy| ies nfl vfady aqy pRogrfm ƒ iek aijhI 'ivAuNq' vI smiJaf igaf jo iswK sLkqI ƒ kFgrs aqy musilm lIg nfl iBVfAux dI QF sfmrfj dy ivruwD vriqaf jf skygf|

 Aus vyly dI sMXukq BfrqI kimAUinst pfrtI dI Bfrq dy BivwK bfry idRsLtI ƒ, ijs ivc kOm-iekfeIaF df afp muhfrf eykf klipaf igaf sI, kyvl iek 'ivAuNq' kihxf bhuq Xog nhIN| kOm-iekfeIaF dy afp muhfry eyky vjoN Bfrq df sMgTn, pfrtI dI Dfrnf njLr afAuNdf hY ikAuNik 24 PrvrI 1948 ivc hoeI dUjI kFgrs ivc ies sMklp ƒ iPr duhrfieaf igaf| ies nfl sbMDq sLbd ies qrHF hn: “kFgrs pfrtI dy lIzrF ny (kOm-iekfeIaF) dy svY-insLicqqf aiDkfr df ivroD krky durgq krfAux vflI vMz krvf leI hY| awj ieh lIzrisLp Pyr pRBuqf vflI burjuafjLI dy ihwqF ivc mhFrfsLtr, kyrlf, qfiml dys afid dIaF rfsLtr-iekfeIaF dy svY-insLicqqf aiDkfr qoN munkr ho ky jLurm kr rhI hY|”

 ies soc anusfr kimAUinst pfrtI df vMz qoN pihlF dy pMjfb ƒ iek kOm-iekfeI mMnxf aqy Aus df Aup-iekfeIaF ivc vMzxf aqy nfl hI AunHF leI vwKrIaF asYNblIaF svIkfr krnf smJ afAuNdf hY| ieh vI smJxf aOKf nhIN ik pfrtI ikAuN iek ihwsy ivc muslmfnF dI bhu-igxqI aqy iek ivc iswKF dI bhu-igxqI mMnx ƒ iqafr sI pr ipCoN ieh kOm-iekfeIaF Auqy aDfirq inXm iblkul iqafg idwqf igaf| sI[pI[aYm[ dy hriksLn isMG surjIq ny afpxy iek 1985 ivc pRkfisLq pYNPilt 'pMjfb dy sbk' ivc afpxy pfrtI dI phuMc qoN pMjfb sMkt dI ivafiKaf kridaF pMjfb bfry vMz qoN pihlF dI kOm-iekfeIaF Auqy aDfirq Dfrnf ƒ “glq” aqy “mOkfpRsq” afiKaf hY| sI[pI[afeI[ ny vI kOm-iekfeIaF Auqy aDfirq Bfrq dy sMgTn bfry sMklp ƒ iqlFjlI dy idwqI hY| pMjfb kimAUinst pfrtI dy purfxy skwqr avqfr isMG mlhoqrf vloN 1984 ivc pRkfisLq pYNPilt 'pMjfb df sMkt aqy ies df hwl' ivc pMjfb dI ivafiKaf krn lwigaF kyvl iqMn nukqy sfhmxy rwKy hn: kFgrs aqy akflI dl df ivroD, iPrkfpRsqI aqy dysLDRohI pRcfr| pfrtI pypr 'inAU eyj' dy ds jnvrI 1988 ivc Cpy iek lyK 'pMjfb dI ivgVdI hflq' ivc vI ienHF iqMn nukiqaF Auqy aDfirq ivsLlysLx hI kIqf hY|

 dohF kimAUinst pfrtIaF dI awj ieh Dfrnf hY ik Bfrq df aijhf nv-sMgTn ijs df aDfr ivlwKx swiBafcfr aqy BfsLf vflIaF kOm-iekfeIaF hox, Kqrnfk hovygf| ies nfl ikrqI jmfq vMzI jfvygI aqy kRFqI dIaF sMBfvnfvF Gwt jfxgIaF| ies leI kimAUinst pfrtIaF df bl dysL dy “eykqf” aqy “joV” ƒ kfiem rwKx Auqy hY| ies pRsMg ivc ieh koeI hYrfn krn vflI gwl nhIN hY ik dohF kimAUinst pfrtIaF dI phuMc Aus kFgrs nfl imldI hY ijs Auqy vpfrI vrg aqy kuwJ jgIrU aMsL BfrU hn| iehnF pfrtIaF vloN pMjfb dI ajokI hflq df jfiejLf ijnHF nukiqaF ƒ muwK rwK ky ilaf jf irhf hY Auh hn: akflIaF aqy kFgrs dI glq nIqI, sfmrfjIaF dI mulk ƒ asiQr krn dI cfl aqy 'iswK dihsLqpsMdF' ƒ shfieqf| 'pIpljL izmOkirsI' dy 10 jnvrI 1985 dy aMk ivc hrikRsLn isMG surjIq ny pMjfb bfry ilKidaF afiKaf hY ik ieh mslf ivroDI pfrtIaF aqy lokF dy sLfsk vrg Auqy jLor pfAux nfl hwl ho skdf hY| pr ies sbMD ivc koeI BivwKfrQI nIqI ijs ivc pMjfb df ivsLlysLx iksy kOm-iekfeI dy ivsLfd mnmfnIaF BUgoilk sImfvF inXq krn dI glqI jF rfsLtr-iekfeIaF Auqy aDfirq nf hoey Bfrq dy sMgTn nfl juiVaf hovy, surjIq dI ilKq ivcoN gfieb hn|

 ieQy smJx vflI gwl ieh hY ik Bfrq dIaF dovyN rUVIgq kimAUinst pfrtIaF koeI aijhf pRmfixk isDFq Ausfrn ivc asPl rhIaF hn ijs rfhIN sfzy dysL dIaF kOm-iekfeIaF dIaF afsF pUrIaF ho skx| iesy kfrx ieh pfrtIaF pMjfb bfry vI ieQoN dy lokF, ivsLysL krky pMjfbI swiBafcfrk iekfeI dy vcnbwD mYNbrF ƒ sMqusLt krn vflI koeI Dfrnf nhIN dy skIaF| vMz qoN pihlF dI phuuMc iek pwKoN TIk sI| Aus ivc pMjfb ƒ iek kOm-iekfeI, ijs ƒ awgoN do Aup-iekfeIaF ivc vMizaf jf skdf sI, mMn ilaf igaf sI| ieh do Aup-iekfeI ƒ Auqr-pwCmI pMjfb (muslmfn pMjfbIaF dI bhu-igxqI vflf) aqy kyNdrI pMjfb (iswK-pMjfbIaF dI bhuigxqI vflf) dyx df vfadf sI| ies phuMc ivc glqI ieh sI ik do Aup-iekfeIaF dy isDFq nfl aDfr ƒ Drm nfl vDyry joV idwqf sI| smuwcy pMjfb ƒ hI iek kOm-iekfeI dy Gr ivcoN mMnxf TIk sI| sMXukq pMjfb iek pUrn kOm-iekfeI sI| Auh ƒ pfVnf Xog nhIN sI| jy lokF dy jLor nfl kFgrs aqy musilm lIg ƒ, Drm dI QF kOm-iekfeIaF dI mukqI vwl moiVaf jFdf qF dwKx-pUrbI eysLIaf df ajokf ieiqhfs hI hor huMdf|

 vMz qoN pihlF dI sMXukq BfrqI kimAUinst pfrtI dy Aupr dwsy dsqfvyjLF ivc, lYinn dy pRBfv aDIn, BfsLfeI swiBafcfrF ƒ qF mMn ilaf igaf hY pr ies ƒ pMjfb Auqy lfgU krn ivc glqI kIqI geI hY|

 pr hux jdoN ik pMjfbI kOm ƒ vMz ky pfiksqfnI pMjfb aqy BfrqI pMjfb vsfieaf jf cuwkf hY, ies kOm df mslf hor gMBIr ho igaf hY| BfrqI pMjfb ivc, kFgrs dy vpfrI aqy jgIrU sLfskF dy pRBfv aDIn, ihMdU bhuigxqI pMjfbI BfsLf aqy ies dy bOiDk-swiBafcfrk jgq nfloN afpxf nfqf qoV cuwkI hY| nqIjy vjoN iswK pMjfbI BfsLf aqy swiBafcfr dy iekwly alMbrdfr rih gey hn| ikAuNik ihMdU vrg ny, jo Coty vxjkfrF df hY, afpxy-afp ƒ kyNdr dy sLfsk vrg nfl joV ilaf hY ies leI Auh pMjfb dIaF AunHF swiBafcfrk aqy rfjsI mMgF nfl hmdrdI nhIN rwK skdf jo iswKF, ivsLysL krky akflIaF, vwloN pysL kIqIaf jFdIaF hn|

 akflI BfvyN rfjsI swqf hiQafAux leI kuJ KyzF Kyzx jF AunHF ivc mOjUd jgIrU aMsL keI vfr afpxy ihwqF dI rfKI leI iksy lihr ƒ vrqx qF vI ies gwl qoN ienkfr nhIN kIqf jf skdf ik Auh pMjfbI kOm dIaF AunHF afsF-AumMgF ƒ sfhmxy ilafAuNdy hn jo bVI isLwdq nfl iswK mwDlI aqy CotI iksfnI aqy kfrIgr jmfqF ivc mOjUd hn|

 Bfrq dIaF dovyN kimAUinst pfrtIaF ƒ ibnF iksy sMg dy hux ieh qwQ mMn lYxf cfhIdf hY ik pMjfbI kOm df arQ hux iswK pRBuqf jF pRDfnqf nfl juVy pMjfbI lok hn| ijvyN ik AuWpr 1945 dy sRI jI[ aiDkfrI vloN ilKy gey kimAUinst pfrtI dy dsqfvyjL ivc smiJaf igaf hY ik iswK iek Dfrimk iPrkf nhIN hn jo kyvl iek pUjf pRbMD nfl juiVaf hoieaf hY| iswKF bfry aijhI Dfrnf pRcwilq krn vfly brqfnvI sfmrfjI aqy kuJ jgIrU iswK srdfr sn jo jmfq vjoN sfmrfj dy ipwT-Toky sn| gurU nfnk aqy gurU goibMd isMG dy ivcfrF anusfr sjy iswK iek vrx-ivroDI aqy sfmpwKI smUh hn ijs ny jLflm mugLl pRbMD aqy vrx-pwKI bRfhmxvfd ivruwD kRFqI ilaFdI| lok-sLkqI, kMm krn aqy vMz Ckx ivc XkIn rwKx vflf iswK smfijk pRbMD afpxI iksm dI pihlI koisLsL sI ijs ny PrFsIsI ienklfb qoN vI pihlF iek suqMqr aqy mukqI dyx vfly smfj dI JfkI ivKfeI| BfvyN iswK pRbMD ivc koeI ivAuNqbwD afriQk sMgTn [[[[[[[[[ nhIN qF ies ivc mfrksI smfjvfd df iek agfAUN Jlkfrf hY| Aus vyly klipaf aijhf iswK dfrsLink qy smfijk pRbMD kyvl pMjfb dI pRiqBf ƒ hI sLrDFjlI nhIN sgoN BfrqI aqy Aus qoN AuWpr smwucI iensfnI pRiqBf leI gOrv BrpUr pRfpqI hY|

 ieh suJfAuxf koeI JUTy aiBmfn vflI gwl nhIN ik pMjfbI kOm aqy ies dI sMrcnf iswK kImqF nfl sbMiDq hox vjoN hI dyKy jf skdy hn| pMjfbI kOm df BivwK-muKI rUp vI ies rOsLnI ivc dyKxf cfhIdf hY| ies kOm bfry aijhI pRqwKxf jF soc df ieh arQ nhIN ik pMjfb dI DrqI Auqy jo vyd, Bgvq gIqf aqy sUPI kfiv rcy gey AunHF dIaF idRsLtIaF ƒ iqafg idwqf jfvygf| sgoN iswK gurUaF dy sfihq aqy pMjfb dy loKXfn ivc mOjUd pRikRqI nfl ieksurqf, krmXog aqy qIbr pRym Auqy bl ienHF mhfn sroqF ivcoN hI afieaf hY| iswK gurUaF ny afpxI ieiqhfs-muKI zUMiGafeI nfl pMjfbI cyqnqf ƒ hor ivkisq kIqf qy iek nvyN sMXog aqy mukq jIvn-sMgTn dI sfjnf kIqI|

 jy pMjfbI kOm aqy ies dy nfl sbMDq cyqnqf ƒ hor awgy lY jfxf hY qF ieh iek nvyN mfrksI smfjvfd dI shfieqf nfl hI ho skdf hY ijs df bl bRhmMzI sih-hoNd AuWqy hovy| ies dI pRfpqI pRikRqI jF mnuwKF ƒ “ijwqx” nfl nhIN ho skdI sgoN AunHF nfl iek-sur hox qoN hI sMBv hY| ies df arQ AunHF nfl inr-lwut irsLiqaF ivc ijAuxf hY| pMjfbI kOm aqy ies dy jIvn ƒ ies idsLf ivc ivkisq krn leI ieh jLrUrI hY ik ies kOm ƒ smJx aqy pirBfsLq krn leI ies dI BfsLf, bOiDk aqy swiBafcfrk jgq aqy iswK gurUaF dI ilaFdI qbdIlI, ivsLysL krky pirvrqn ilafAux vfly krm Auqy jLor afid ƒ jLrUrI qwQ mMinaf jfvy|

jy Bfrq dIaF rUVHIgq kimAUinst pfrtIaF pMjfb dy msly ƒ hwl krn ivc gOrv BrpUr ihwsf pfAuxf cfhuMdIaF hn qF AunHF ƒ clMq gwlF Auqy jLor dyx dI QF Bfrq dy nv-sMgTn bfry koeI BivwK-muKI isDFq dyxf cfhIdf hY| joDpur dy kYdIaF dI irhfeI, idwlI dMigaF dy dosLIaF ƒ sjLf dyxI afid jLrUrI pr qwqPwt msly hn| kimAUinst pfrtIaF df ienHF msilaF Auqy jLor dyxf kfPI nhIN| AunHF ƒ vMz qoN pihlF aqy 1948 ivc kOm-iekfeIaF dI pCfx aqy rfjF ƒ ienHF iekfeIaF dy Gr vjoN sMgiTq krn dI Dfrnf vwl muVnf cfhIdf hY| ieh gwl bl nfl kihxI cfhIdI hY ik Bfrq aijhy kOm-iekfeIaF aDfrq rfjF dI PYzrysLn jF knPYzrysLn bxy| ienHF iekfeIaF ƒ KudmuKiqafrI df hwk hovy| eykqf afp-muhfrI hovy, lotU jmfq dI QfpI hoeI nhIN| brqfnvI sfmrfj ny ieh eykqf afpxy ihwqF leI aqy afjLfdI qoN ipCoN kFgrs dy vpfrI-jgIrU sLfsk vrg ny afpxy lotU ihwqF leI idRV kIqI hY| iek aMdrUnI sfmrfj ajy vI kfiem hY| vwKo-vwKrIaF kOm-iekfeIaF dI pCfx Auqy aDfirq BfrqI sMgTn hoNd ivc nhIN afieaf|

 akflI rfjnIqI aqy vwK-vwK smyN clfeIaF lihrF dy keI cMgy pwK sn ijvyN ik gurduafiraF dI swiBafcfrk aqy rfjnIqk cyqnqf nfl krfeI mukqI, afjLfdI lihr ivc pfieaf qIbr ihwsf afid| pr akflI rfjnIqI df jo nf-pwKI cirwqr hY ijvyN ik “pMQ Kqry ivc” df nfarf dyxf, BfrqI lokqMqr bfry BY-BIq krn vflf njLrIaf dyxf afid Auh kuJ ivgfV hn jo pMjfbI kOm dIaF afsF-AumMgF dy axpRPuwlq rihx qoN hoNd ivc afey hn| brqfnvI ipwTUaF aqy kFgrsI burjuaf-jgIrU joV ny jo pMjfbI ihMdUaF ƒ afpxI BfsLf aqy ies dy bOiDk swiBafcfrk jgq qoN munkr hox leI jy nf AuqsLfihq kIqf huMdf qF akflIaF ivc ieh ivgfV nf AuBrdy| iswK nOjvfn vI, afriQk kfrxF qoN ielfvf, pMjfbI kOm-iekfeI dIaF aDUrIaF aqy apRvfinq afsF AumMgF dy nqIjy vjoN hI juJfrU bxy hn| pMjfbI ihMdU inmn-vpfrk vrg aqy kyNdr dy vpfrI-jgIrU sLfskF ny rl ky pMjfbI kOm dy toty kIqy hn aqy ies dy iek vcnbwD ihwsy ƒ afpxy-afp ƒ bcfAux leI kuJ axsuKfvyN kdm cuwkx leI mjbUr kIqf hY|

ieh iek Audfs krn vflI gwl hY ik pMjfb dy sMkt sbMDI dohF BfrqI kimAUinst pfrtIaF df ivsLlysLx kFgrs (afeI) dy ivsLlysLx nfloN vwKrf nhIN| iqMny pfrtIaF pMjfb dI siQqI ƒ “kOm ivroDI” sLkqIaF dI ivdysLI sfmrfjIaF dI shfieqf nfl kIqI ihMsfqmk sLrfrq mMnx leI sFJ rwKdIaF hn| ies pujLIsLn ivc, BfrqI kimAUinst pfrtIaF BfrqI vpfrk-jgIrU sLfsk gRoh df hwQTokf bx geIaF hn| ies leI ieh koeI hYrfnI dI gwl nhIN ik ienHF pfrtIaF ny pMjfb dy gvrnr aqy puils muKI dy iswK nOjvfnF pRqI gLYr-kfƒnI vqIry ƒ pRvfngI idwqI hY| hflFik kfƒn anusfr hr ivakqI dosL sfbq hox qk indosLf hY| iek “kfql” ƒ vI mukwdmf clf ky hI sjLf idwqI jf skdI hY|

 pMjfb dy msly df hwl iswK nOjvfnF ƒ aijhIaF “dysL jF kOm ivroDI” qfkqF jo eykqf aqy aKMzqf ƒ Kqrf hn, kih ky nhIN ho skdf| TIk smJ leI iswK nOjvfnF dy vqIry ƒ iek kOm dIaF axpRPuwilq aqy apRvfn afsF-AumMMgF df ivsLfdI pRqIk mMnxf cfhIdf hY| ieh nOjvfn qd hI ijwqy jf skdy hn jy kOm-iekfeIaF ƒ BfrqI nv-sMgTn df afDfr mnfAux leI iek ivsLfl lok lihr clfeI jfvy| AunHF lotU qfkqF nfl lVn dI loV hY ijnHF ny pMjfbI kOm dy toty krvfey hn qF ik AunHF dy afpxy lotU aqy sfmrfjI lKsL pUry ho skx| ieh kyvl pMjfb dy pRsMg ivc nhIN hor rfjF ivc vI vfpr irhf hY ijvyN ik nfgflYNz, iqRpurf, mnIpur, mIjLorm afid| ienHF kOm-iekfeIaF leI smfjvfdI mukqI dI lihr hI iswK nOjvfnF dy mnF ƒ iKwc skdI hY ikAuN ieh nOjvfn ijs bhfdrI aqy inaF Auqy bl dyx vfly sfihq nfl ply hn Aus leI aijhI lihr hI sLkqI jutfAux df sfDn bx skdI hY|

 jy Bfrq dIaF vwK-vwK kOm iekfeIaF dy ivicwqr ivrsy ƒ sucwjy aqy suikRafvMq ZMg nfl sMBflxf hY aqy smfjvfdI qbdIlI aqy Aus dy isDFq leI Bfrq dy pRsMg ivc, hr rfj dy lokF dI ivlwKxqf ƒ sfhmxy rwKxf jLrUrI hY| sLfsk vrg df sfzy rfjF ƒ iek byikrk mMzI bxfAux leI qihs-nihs dy rfh Auqy cwlxf axvMgfiraf nhIN jfxf cfhIdf| ies mMqv leI sfzy lokF ƒ do-pwKI luwt aqy dmn (afriQk aqy swiBafcfrk) vwl jfgirq rwKxf jLrUrI hY| ies do-pwKI cyqnqf nfl hI Bfrq ivc lokqMqrI ienklfb ƒ awgy vDfieaf jf skdf hY| BfrqI kimAUinst pfrtIaF ƒ ieh kMm CyqI krnf cfhIdf qy kFgrs dy Aus sLfsk vrg dy hwQ Toky nhIN rihxf cfhIdf jo hr pRkfr dy nYiqk aqy lokqMqrI kfieidaF ƒ insMg ho ky iqafg irhf hY|

 
 
Back to Index

Next Article

 

Back To Home

Back To Top

Copyright© 2006 Sikh Students Federation