|
iswK
mslf ajy kfiem hY| ies df sdIvI hwl nhIN lwiBaf igaf| ies qoN mukrnf BfrqI
lokqMqr aqy pMjfb leI durBfgf iswD hovygf| sMKyp ivc, ieh mslf ies pRsLn df
AuWqr lwBx nfl sbMDq hY, kI iswK BfrqI lokqMqr ivc afpxI afjLfd aqy ivlwKx
hsqI kfiem rwK skdy hn? ies kfrj leI iknHF sMsQfvF aqy aiBafsF dI loV hY?
rfj dI sMrcnf jF cirwqr iks pRkfr df hovy?
ies
sbMD ivc sB qoN pihlF ies gwl df PYslf krn dI loV hY ik afjLfd aqy ivlwKx
iswK hsqI kI hY? kI ieh Gwt igxqI dI hY, kOm dI hY, jF kOmIaq dI hY? koeI
Gwt igxqI jF Dfrimk BfeIcfrf ibnF kuJ sLrqF pUrIaF krn dy kOm jF kOmIaq nhIN
huMdf| kyvl Aup kOm hI ho skdf hY| iswK kyvl Gwt igxqI jF Dfrimk BfeIcfrf
nhIN hn| jy stfiln dIaF kOm dI hsqI bfry dwsIaF ivsLysLqfvF ƒ mMn ilaf jfvy
qF iswK ivlwKx kOm hn| Auh ivsLysLqfvF hn: inrMqr, sQfeI sMgq, sFJI BfsLf,
ivlwKx ielfkf, afriQk nfqfdfrI aqy smUihk cirwqr, rfjnIqk afjLfdI jF
pRBUswqf, sMpMnqf (sOvrntI) stfiln dy “kOmI pRsLn bfry pYNPilt” ivc rfjnIqk
afjLfdI jF pRBUswqf sMpMnqf dI ivsLysLqf ƒ iswKF dy pRsMg ivc vwKry ZMg nfl
smJx dI loV hY| ies sbMD ivc stfiln dy pYrokfr bxnf jLrUrI nhIN| kuJ mOilkqf
vrqx dI loV hY| jdoN 1699 eIsvI ivc ‘KLflsf’ sfijaf igaf, gurU goibMd isMG
jI dy drbfrI kvI sYnfpq ny afpxy gRMQ ‘sRI gurU sLoBf’ ivc iliKaf hY, gurU
sfihb ny “vfihgurU kf KLflsf” afiKaf ikAuNik Kflsf dI sLkl vI vfihgurU nfl
imldI hY, ieh bVI mhwqvpUrn Dfrnf hY| gurU goibMd isMG jI ny ‘KLflsf’ ƒ
iswDf vfihgurU nfl joiVaf| KLflsy dI afjLfdI ƒ styt hfsl krn nfl nhIN sbMDq
kIqf| jy ‘vfihgurU’ sLbd ƒ TIk smiJaf jfvy qF ies arQ afsLcrX df gurU hoxf
hY| hYrfn krn leI ivlwKxqf aqy ivsmfd ijs df BrpUr ijLkr gurU nfnk dyv jI ny
‘afsf kI vfr’ ivwc aqy gurU arjn dyv jI ny ‘suKmnI sfihb’ ivc kIqf hY,
vfihgurU AunHF df gurU hY| lgBg sB gurU sfihbfn ny vfih, ivsmfd aqy ijLMdgI
dI vMn-suvMnqf ƒ afpxI bfxI df ivsLf bxfieaf hY|
KLflsf
afpxI afjLfdI, ivsmfd aqy ivlwKxqf dy cyqMn inXm-vfihgurU-qoN lYNdf hY|
Kflsy dI afjLfdI df sbMD iewk ajLfd styt hox qk sImq nhIN| afDuink arQF vflI
styt jy KLflsy kol nf hovy jF Kuws jfvy qF vI KLflsf afjLfd hY, ikAuNik iswK,
Kflsf ivrfsq dy mflk hn, Aus dy anuafeI hn, ies leI ienHF dI afjLfdI ƒ
stflnI jF ‘afDuink’ rfjnIqk afjLfdI dy arQF ivc nhIN smJxf cfhIdf| ijnHF dI
cyqnqf stflnI jF pwCmI afDuinkqf dy isDFq nfl bxI hY, AunHF leI afjLfdI df
ieh sMklp gRihx krnf aOKf hY pr ieh iswK mOilkqf hY| kwul kfienfq aqy ies dy
gurU inXm nfl irsLqf joV ky afjLfdI df isDFq aqy aiBafs sfjxf, ivsLv dI kuwl
vMn-suvMnqf pRqI vcnbwD hoxf hY| sB kOmF, kOmIaqF, dilqF, soisLq iesqrIaF
aqy ivnfsL kIqI jf rhI kudrq pRqI afpxI jfgrqI aqy iek jwutqf pRgt krnf hY|
XUrp ivc ‘gRIn’ lihr dy sMcflk ies iekmuwTqf ƒ TIk smJxgy|
iswK
afjLfdI jF KLflseI afjLfdI kfienfqI afjLfdI hY jo styt dy hox jF nF hox Auqy
inrBr nhIN| iesy Dfrnf aDIn KLflsy dI srb-AuWc sMsQf 'akfl qKLq sfihb'
afjLfd hY aqy pMjy qKLqF dy jQydfr afjLfd hn| Auh iksy hor rfjnIqk sMivDfn
pRqI ijLMmyvfr nhIN smJy jFdy| jy KLflsy dI ies kfienfqI afjLfdI ƒ mMn ilaf
jfvy qF iswK iewk vwKrI kOm hn| kyvl iek BfeIcfrf, kOmIaq, Drm jF Aup kOm
nhIN| kfienfqI afjLfdI koeI hvfeI sMklp nhIN, ies dy mugLl rfj smyN pUry do
sO sfl Aus vyly dy dilq vrgF ƒ mugLleI aqy bRfhmxI pRBUqf qoN mukq kIqf|
nqIjy vjoN iswK ienklfb vfpiraf|
BfrqI
lokqMqr ivc pMjfb dI iewk ivsLysL siQqI hY| ies ivc KLflsf ivrfsq dy mflk
iswK iek vwKrI kOm vI hn aqy pMjfbI kOm df ihwsf aqy iesdf mohrI dsqf (aYvF
mfrd) vI| kuJ lok ies Dfrnf bfry ikMqU pRMqU kr skdy hn ik ieh ikvyN ho skdf
hY? iswK iek ivlwKx kOm vI hn aqy pMjfbI kOm df ihwsf vI| pr iehI pMjfb dI
ivsLysLqf aqy ieiqhfsk mOilkqf hY jo Kfs iDafn mMgdI hY|
kfienfqI
afjLfdI nfl pirBfsLq iswK kOm df iewk hor ivsLysL pihlU ieh hY ik ies df
pUMjI (kYpItl) bfry sMklp inafrf hY| pRcwlq kOmvfd kfPI hwd qk AunIvIN sdI
dy XUrpI smfjF dI Aupj hY| AunHF df vwzf lKsL afpxy vfDU srmfey ƒ ivdysLF
ivc lf ky nPf Kwtxf sI| ies mMqv leI AunHF ƒ afps ivc vI mukfblf krnf ipaf|
ies mukfbly ivc pUMjI Auqy kfbjL vrg ny lokF ƒ lfmbwD aqy iekjwut rwKxf sI
qF ik jy ies mukfbly ivc jMg vI lVnI pey lok nfl hox| kOmvfd pUMjI vDfAux
aqy mukfblf krn leI pYdf hoeI loV sI| ies qrHF ijs pUMjI ny kOm dy sMklp ƒ
Ausfiraf Auh nPf, mukfblf qy ‘vfDU kImq’ nfl juVI hoeI sI|
‘sRI
gurU gRMQ sfihb’ ivc ijs pUMjI df ijLkr afAuNdf hY Auh vfihgurU afp hY| jy
ies ƒ afriQk arQF ivc Zfilaf jfvy qF ies df Bfv ieh hY ik pUMjI ƒ jIvn ivc
afsLcrX aqy ivsmfd AuqpMn krn vfly Aucyry inXm vfihgurU nfloN nhIN qoiVaf jf
skdf| iesy ƒ “sfbiq pUMjI” afiKaf igaf hY| kyvl nPf mfrkIt mukfbly nfl sbMDq
vsqF dy Auqpfdn nfl vDfeI pUMjI jIvn dy ivsmfd aqy vMn suvMnqf nfloN tuwtI
hoeI hY| pUMjI df iswK sMklp, sMXukq pUMjI df hY, jF ieAuN kih lAu ik jIvn
dy isrjnfqmk sroqF nfl juVI pUMjI df hY| aijhI pUMjI, pUMjIvfdI aqy smfjvfdI
pUMjI nfloN vwKrI hY ikAuNik Auh ivsmfdI aqy vMn-suvMnI kudrq AuWqy sfmrfjI
pRkfr dI ijwq hfsl krn qoN AupjI pUMjI hY| hr sfmrfjI jF bsqIvfdI ijwq
KUnKfr huMdI hY, ieh gwl sfƒ vfltr bYNjfmn cMgI qrHF dws cuwkf hY| sfbq aqy
ivsmfdI pUMjI df sMklp bhuq inafrf hY| ies nfl iswK kOmI pirpyK juiVaf
hoieaf hY| ieh vwKrI gwl hY ik aijhI ivlwKx soc ƒ ajy iswKF ny afp vI nhIN
smiJaf| AunHF dI pRqIinwD aKvfAux vflI akflI pfrtI ies qoN kohF dUr hY| kuJ
akflI lIzr jo pUMjI iekwTI kr rhy hn, Auh iswK pUMjI dy sMklp ivc nhIN
afAuNdI| Auh kyvl munfPy, mukfbly, mfrkIt aqy loB nfl juVI lotU pUMjI hI hY|
“sRI
gurU gRMQ sfihb” ivcoN jo iswK jF KflsfeI kOmI pirpyK bxdf hY, Aus ƒ aiBafs
ivc ilafAux aqy surwiKaq krn leI pihlF qF Bfrq ƒ iek bhu-kOmI knPYzrysLn
bxfAuxf pvygf ijs leI sivtjLrlYNz, rUsI sMgTn aqy amrIkf qoN iswiKaf jf skdf
hY| knPYzrysLn ivc pihl kOmI rfjF ƒ, AunHF dI ivlwKxqf aqy pRDfn mwuidaF ƒ
idwqI jFdI hY, kyNdr ƒ nhIN| kyNdr AuhI bxdf hY jo kOmI rfj bnfAux| BfrqI
Aup mhFdIp leI bhu-kOmI sMivDfn isrjxf pvygf ijs ivc pUMjI dy vwKry sMklp
vflI kOm vI vwD Pwul sky| Aus dIaF rfjnIqk aqy afriQk sMsQfvF vI iBMn ho skx|
Bfrq
dIaF rfjnIqk pfrtIaF ƒ cfhIdf hY ik Auh iswK kOm dI ivlwKxqf aqy pMjfb dI
ivsLysL kOmI siQqI ƒ KuwlH idlI nfl smJx| lokqMqr dy brqfnvI-XUrpI, iek kOmI
mfzl ƒ iqafgx dI loV hY| kFgrs pfrtI ny ipClIaF lok sBf coxF leI bxfey
mYnIPYsto ivc 'Gwt igxqIaF' dI ibhqrI df ijLkr kIqf hY, pr BfrqI Aup mhFdIp
dy bhu-kOmI XQfrQ ƒ nhIN mMinaf| jdoN qk ieh XQfrQ nhIN mMinaf jFdf, ksLmIr
df mslf aqy AuWqr-pUrbI iKwiqaF dIaF smwisafvF ƒ vI hwl nhIN kIqf jf skdf|
BfrqI
jnqf pfrtI df ihMdUqvI eyjMzf qF spwsLt qOr ’qy iek kOmI hY aqy BfrqI kOmF
dIaF ivlwKx pRiqBfvF df insLyD hY| ies eyjMzy dy lfgU hox nfl dbfAu aqy
ihMsf hI vDxgy| jo kuJ gujrfq ivc vfpiraf Auh ies gwl df pRmfx hY| ihMdUqvI
eyjMzf, sLFqI aqy ivkfs df eyjMzf nhIN| ies nfl BivwK ivc iswKF df, kOm aqy
ivlwKx hsqI vjoN, ivnfsL hox dI sMBfvnf hY|
iswK
dI “awzrI pCfx” bfry, afpxy ipCly cox mYnIPYsto ivc kyvl ismrnjIq isMG mfn
dy akflI dl ny ijLkr kIqf hY, pr ies ƒ mnvfAux leI kI sMsQk rfjnIqk aqy
afriQk qbdIlIaF dI loV hY, Aus bfry koeI cyqnf jfihr nhIN kIqI| bfdl akflI
dl ny afpxy mYnIPYsto ivc kyvl iswKF ƒ “siqkfr” duafAux dI gwl kIqI hY| ieh
“siqkfr” iknHF rfjnIqk AuWdmF nfl iml skdf hY, ies bfry nf hI koeI cyqMn hY
nf hI vcnbwDqf| bI[jy[pI[ dy ipClwg bxn nfl ieh “siqkfr” nhIN duafieaf jf
skdf|
BfrqI
rfjnIqk pfrtIaF leI gMBIrqf nfl ivcfrn vflI gwl ieh hY ik BfrqI Aup mhFdIp
dIaF ivlwKx kOmF iksy iek kOm dI pRBuqf aDIn nhIN vwD Puwl skdIaF| kFgrs ny
afjLfdI qoN ipCoN jo brqfnvI-XUrpI-iek-kOmI mfzl Bfrq Auqy lfgU kIqf, Auh
bdlI hoeI siQqI leI Xog nhIN| afjLfdI lYx vfsqy ijs iewkjuwtqf dI loV sI Auh
mMqv Aus mfzl nfl pUrf ho igaf| Aus qoN ipCoN Aus mfzl dI loV nhIN| afjLfd
kOmF afpxIaF rfjnIqk sMsQfvF aqy sMrcnfvF afpxI pRiqBf dy ivkfs leI bdldIaF
rihMdIaF hn| rUsI sMgTn dI vwzI imsfl sfzy sfhmxy hY|
iswK
kOm dI afpxI pCfx aqy pMjfbI kOm dy mohrI dsqy vjoN pCfx kfiem rwKxI aqy ies
leI Xog sMsQfvF bxfAuxIaF mnuwK ihqYsLI ivsLv idRsLtIkox qoN vI mhwqvpUrn
AuWdm hoxgy| ikAuNik ijvyN AuWpr ivafiKaf kIqI hY ies smyN ivsLv dy dovyN
pRbMD, pUMjIvfd aqy smfjvfd afpxIaF sMBfvnfvF dy aKIr Auqy hn| Auh iek dUjy
dy aiBafs qoN vI iswK rhy hn, ieh cMgI gwl hY| pr Auh munfPy, sUd, mfrkIt
aqy vsqF dy Aucycy Auqpfdn nfl AupjI jIvn dy mUl sroqF qoN tuwtI pUMjI nfl
bhuq dUr nhIN jf skdy| ies smyN Aus qIjy bdl dI loV hY ijs kol pUMjI df
vwKrf aqy aiBafsXog sMklp hovy| Auh “sRI gurU gMRQ sfihb” dy icMqn ivc mOjUd
hY| ieh kuwl mnuwKqf ƒ idwqf qohPf hY| ies icMqn dy ikRafvMq vfirs iswK aqy
smuwcy pMjfbI hn| ieh bhuq vwzI aqy gOrvsLIl gwl hY ik sfzf ieh gRMQ qIjy
bdl leI muwZlI soc dyx dI sMBfvnf nfl BrpUr hY|
ies
soc ƒ ivkisq krnf iswK icMqkF dI ijLMmyvfrI hY jo AunHF ny nhIN inBfeI, iswK
ihwqF dI numfieMdgI krn vflIaF rfjnIqk pfrtIaF ny “sRI gurU gRMQ sfihb” ƒ
afsry vjoN jF iswK votrF ƒ nfl lfAux leI ivAuNq vjoN vriqaf hY, pr ies gRMQ
dI ivlwKxqf aqy qIjf bdl dyx dI sMBfvnf ƒ nhIN gOilaf| |