|
jdoN koeI gulfmI dI ijLlq df zMigaf hWQ jLfbr
dy gl nUM pYNdf hY qF Auh iek gulfm aMdr jnmy afjLfd mnuWK df nfhrf bulMd
krdf hY aqy Aus dI sLhfdq afjLfdI df sMKyp aYlfnnfmf bx jFdI hY| afpxI hsqI
nUM ienHF bolF ivc jjb krky sLhId aYlfnnfmy ivc jfn pfAuNdf hY| ienHF bolF
dI jfndfr gUMj kfl aqy ivWQF dy bMnxF qoN afjLfd hoeI, jvfn ihWkF aMdr hlcl
mcfAuNdI rihMdI hY| ies mMgl gUMj nfl bydfr ho rhI kOm dI kuWKoN Auh lfl vI
jMm pYNdy hn ijhVy gUMj nUM ihWkF ivc Br lYNdy hn aqy gulfmdfrF dI mjLbUrI
sfhmxy Pn vFg qx jFdy hn aqy kuJ ku Auh klMk vI jMm pYNdy hn ijnHF dIaF jIBF
jrvfixaF aWgy pUC bx ky ihldIaF hn aqy sLhId dy bolF dI gUMj nUM dbfAux leI
AucI BrV-BONk krdIaF hn| iek, sLhId dy sWcy vfrs bx jUJdy hn aqy qsIihaF dy
gfnf bnfAuNdy hn; dUjy sLhIdF Auqy sulqfnI gvfh bx Bugqdy hn aqy jLfbr
hukmrfnF koloN ruqibaF, ienfmF qy vizafeI dI jUT ctdy hn| sLhIdF dy vfrs aqy
sLhIdF dy doKIaF-Aus dy kfqlF dy BfeIvflF-ivcfly lhU dI Dfr df sMnH hY aqy
qlvfr dI Dfr df lFGf| ieh sMnH lMG ky iek qoN dUjy pfsy nhIN jfieaf jf skdf|
koeI bydfr kOm ies gWl dI iejLfjq dy hI nhIN skdI| isWK kOm dy klMk idWlI
drbfr dy duWmCWly aKOqI akflI kOm dy aWKIN GWtf pf ky ieh sMnH AulMGx dI
TWgI rc rhy hn|
akflI
ipCly 20 sflF qoN afpxI rfjnIqI iesy gWl `qy krdy af rhy hn ik kFgrs ny akfl
qKq sfihb `qy hmlf kIqf aqy isWKF `qy julm kIqf| jdoN hmly dI Xfdgfr bxfAux
df svfl afieaf qF kFgrs qy akflIaF dI ieko sur hY ik ‘ieh Xfdgfr aWqvfdIaF
dI nhIN hovygI’, inrdosL aqy mfsUmF dI hovygI| hmly smyN aMdr iGry sLrDflU
qF insLcy hI mfsUm aqy bygunfh sn pr svfl ieh hY ik aWqvfdI iknHF nUM ikhf
jf irhf hY ? kI sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly aqy AunHF dy sfQI aWqvfdI sn,
ijnHF ny akfl qKq sfihb dI sLfn leI jfnF vfrIaF ? ieh aKOqI akflI kFgrs dy
jLlmF dy DWky nUM qF inMddy hn pr ieh jLulm dy iKlfP isWK hWkF qy prMprfvF
dI rfKI krn vfilaF nUM sLhId mMnx qoN ienkfrI hn| Audfhrn vjoN 6 jUn, 2005
nUM sRI akfl qKq sfihb Aupr ardfs ivc sMq jrnYl isMG iBMzrFvfilaF nUM nF lY
ky sLhId ikhf igaf, sLRomxI kmytI dI pRDfn aqy bfdl dl dy pRDfn pRkfsL isMG
bfdl dI hfjLrI ivc jQydfr sfihb vloN sMqF dI supqnI nUM isropf idWqf igaf pr
Xfdgfr bxfAux vyly AunHF nUM aWqvfdIaF ivc igixaf igaf| akflIaF dy doglypn
df afDfr ieh hY ik Auh isWK sMGrsL nUM qF apnfAuxf nhIN cfhuMdy pr ies qoN
pYdf hoey jjLbfq nUM rfjnIqk lfhf lYx leI vrqxf cfhuMdy hn| akflIaF aqy
kFgrsIaF dI ies nIqI nUM ieiqhfs ivcoN ies qrHF myl ky dyiKaf jf skdf hY :
ihMdusqfn qy rfj kr rhI ajokI kFgrs dy vWzy vzyiraF ny Bfrq dI afjLfdI
sMGrsL dy sLhIdF mdn lfl ZINgrf, krqfr isMG srfBf, Bgq isMG, AUDm isMG afid
nUM afjLfdI lihr ivcoN Cykx aqy mfrn leI inMidaf aqy quhmqF df rjvF icWkV
AuCfilaf| afpxy BMzI ibafnF rfhIN gorf-sLfhI leI ienHF sUrimaF nUM Pfhy
lfAux df kfrf sihl bxfieaf| Pyr dhfikaF bWDI afjLfdI lihr dy ieiqhfs nUM qoV
mroV ky sLFqI DUqy gFDIvfd dy mIsxy isDFq duafly bux ky pysL kIqf jFdf irhf
pr jdoN sB kUVy XqnF dy bfvjUd ienHF nfiekF dI qsvIr lokF dy mnF ivc cmkdI
rhI qF ienHF sLhIdF nUM ies qrHF apxfieaf ik Auh buWqF vjoN sQfpq ho gey pr
AunHF dI ivcfrDfrf nUM Kqm kr idWqf|
aWj
ieh akflI vI TIk iesy qrHF hI kr rhy hn ijnHF ny cuWp rih ky sRI akfl qKq
sfihb Aupr POjI hmly nUM pRvfngI idWqI| ipCly 20 sflF qoN sMq jrnYl isMG
iBMzrFvfilaF nUM kFgrs df eyjMt afKdy af rhy hn aqy isWK sMGrsL nUM ‘kFgrs
dI pYdfiesL aWqvfd’| jdoN ienHF hWQkMizaF dy bfvjUd sMqF dy postr, kYlMzr
aqy kYsytF vDyry igxqI ivc ivkx lWgy qF AunHF nUM vI hOlI-hOlI iek buWq vjoN
sQfpq krn df iek kdm putxf cfihaf| mInfr-ey-sLhIdF bxfAux dy kfrj nUM iesy
rUp ivc hI smJxf cfhIdf hY|
sMn
1909 ivc kFgrs dy slfnf iejlfs ivc kFgrs dy pRDfn qy bfad ivc ihMdU mhF sBf
dy pRDfn pMzq mdn mohn mflvIaf ny mdn lfl ZINgrf bfry (ijs ny lfrz krjLn
bYlI nUM mfiraf sI) kuJ eydF dy ivcfr pRgt kIqy sn :
“ies
iGrxq aprfD krky sfry Bly BfrqI gm aqy sLrm ivc zuWb gey hn| gm ies krky ik
ibnF kfrn ibnF iksy sPfeI dy aijhy Blf pursL mfiraf jfxf ijs ny koeI nuksfn
nhIN sI phuMcfieaf[[[
sWjxo,
smJ nhIN afAuNdI ik mYN ies iGrxq, byrihmq aqy iPjLUl aprfD pRqI nPrq iknHF
lPjLF ivc jLfhr krF ijhVI ik myrf XkIn hY asIN sfry hI krdy hn| ieh soc ky
mYnUM duWK huMdf hY ik sfzI purfqn DrqI Auqy[[[ ijQy mhfn kfnUMndfn mnUM ny
AupdysL idWqf ik koeI afdmI aijhy jfnvr vI nf mfry jo iksy nUM duKI nhIN
krdf, ijQy jfn lYxf iek vWzf pfp igixaf jFdf hY| nOjvfnF dy idmfg ieMny ivgV
jfx ik ibnF BVkfht dy kql krn vrgy axmnuWKI kfry krn lWg pYx[[[ kFgrs dI
nINh aMgryjL rfj pRqI vPfdfrI `qy itkI hoeI hY[[[ mYnUM ies gWl df ivsLvfs
hY ik aMgryjLI rfj Bfrq dy Bly leI hY : sfzy dysL nUM KusLhflI qy sLkqI dy
murfqby `qy iek vfr muV phuMcfx ivc sfzI mdd leI hY|”
TIk
kFgrs vFg hI bfdl dl vfilaF ny cODvIN lok sBf cox vyly isWKF dI izWgI pWg
isr qy rWKx vfly sLhId BfeI byaMq isMG nUM gdfr, aiqvfdI, inhWQI aOrq nUM
mfrn vfly kfier vrgy koJy lPjL vrqy| jdoN 1997 ivc muWK mMqrI bxn qoN bfad
s[ bfdl ny pihlI pRYs kfnPrMs dOrfn pWqrkfrF vloN BfeI suWKy-ijMdy nUM sLhId
aYlfnx bfry puWiCaf qF Aus ny ikhf ‘CWzo jI ienHF gWlF nUM’| afpxy rfjkfl
dOrfn sMGrsL nfl sbMDq nOjvfnF nUM jylHF ivc zWkI rWiKaf|
ijvyN
kFgrs ny aWDI sdI qoN vWD smyN mgroN mdn lfl ZINgry dIaF asQIaF nUM dysL
ilaf ky sLhIdF dy vfrs hox df ZONg ricaf TIk Ausy qrHF isWK sMGrsL nUM inMdx
vfly ieh akflI vI Xfdgfr bnfAux df kdm put ky sLhIdF nUM buWqF qIkr mihdUd
krky AunHF dI ivcfrDfrf nUM mfrnf cfhuMdy hn| ieh sfzy kOmI sLhIdF df apmfn
hY, sfzI kOm nfl, sfzI kOmI sUJ nfl BWdf mjLfk hY|
sfrIaF kOmF aqy ienklfbI lihrF ijhVIaF afpxy muZly dOr aMdr lWKF lokF nUM
hrkq ivc ilafAuNdIaF hn kOmI bgfvq jF ienklfb dy jvflfmuKI ivc PtdIaF hn,
afpxI bfl Aumry jFbfjL aMsLF dy tutvyN kihry roh PutfiraF dy pUr jrUr
hMZfAuNdIaF hn| hMkfry jLulm df tfkrf nf hox dI bdlI bycYnI aqy gYrq dy qfa
nfl Aus dy ieh roh Putfry jLorfvr dusLmn dI jVH puWt qbfhI df sfDn qF BfvyN
nhIN huMdy pr axvMgfry dbdby nUM ivMndIaF XuWD llkfrF jrUr huMdIaF hn
ijhVIaF murJfieaf svY-mfx jgfAuNdIaF aqy dusLmxF aMdr afAux vfly qUPfn df
hOl CWzdIaF hn|
ieh afAux vfly qUPfn df hOl hI hY ik akflI sLhIdF dy vfrsF aqy sLhIdF dy
doKIaF ivcfly lhU dI Dfr df sMnH AulMG ky bVI by hXfeI nfl sLhIdF dy nF dy
Xfdgfr bxfAux df ZONg rc ky afpxy mWQy df klMk lukoxf cfhuMdy hn pr sLhId
sMq jrnYl isMG iBMzrFvfly dy aslI vfrs jfnF dy muWl Auqfr ky aWj vI lhU dI
Dfr dy Aus sMnH nUM kfiem rWK rhy hn| smuWcy pMQ dI BrI prHy aMdr asIN sLhId
DrohI akflIaF dy mWQy dy klMk nUM nMgf kridaF sLhId sMq jrnYl isMG
iBMzrFvfilaF aqy AunHF dy sfQIaF nUM sLrDFjlI ByNt kr rhy hF| |