ÃÅÕÅ éÆñÅ åÅðÅ òÅêÇðÁ» ê¾ÚÆ ÃÅñ ìÆå Ú°Õ¶ ÔéÍ ÁÃƺ ÇêÛñ¶ ñ¶Ö Çò¾Ú ÇÜÕð ÕÆåÅ ÃÆ ÇÕ ÃÅâÅ ÁÅêä¶ ÇÂÇåÔÅà À°¾êð Õ¿àð¯ñ éÅ Ô¯ä ÕðÕ¶ ÇÂà òðåÅð¶ Ãì¿èÆ ÃÅâÆÁ» òËðÆ Çèð» òñ¯º ÇÂà òðåÅð¶ çÆ ÕÆåÆ ×ÂÆ ÇòÁÅÇÖÁÅ ù ìÔ°å¶ Çþֻ é¶ Ü» å» Ã¾Ú î¿é ÇñÁÅ Ü» Õ°¾Þ Ô¾ç å¾Õ ÇÂà çÅ Çòð¯è ÕÆåÅ Ç×ÁÅÍòËðÆÁ» é¶ ÇÂà ÃÅÕ¶ çÅ ÕÅðé ÿå ÜðéËñ ÇÃ¿Ø Çí¿âð»òÅÇñÁ» òñ¯º ÁÕÅñ åÖå ÃÅÇÔì ù ÒÔÇæÁÅð» çÅ ÜÖÆðÅÓ ÒÕÅåñ» çÆ Û°êä×ÅÔÓ Áå¶ ÒÃîÅÜ Çòð¯èÆ å¾å» çÅ Á¾âÅÓ ìäÅÀ°äÅ ç¾ÇÃÁÅ ÇÜà ù Çþֻ ç¶ ÇÂÕ êó•¶-ÇñÖ¶ òð× é¶ Áå¶ ÇÂà êzÅê¶×¿â¶ çÆ îÅð Ô¶á ÁÅÀ°ä òÅñ¶ Õ°Þ ÁÅî Çþֻ é¶ Ã¾Ú î¿ÇéÁÅÍ ÇÜÔó¶ Çþֻ é¶ ÇÂà êzÅê¶×¿â¶ çÅ Çòð¯è ÕÆåÅ À°Ô òÆ ÇÂÇåÔÅà ù ÇÂ¾Õ åÅÕåòð ñÆÕ òÅÔ Õ¶ òðå éÔƺ ÃÕ¶Í ÇêÛñ¶ ê¿ÜÆ ÃÅñ ÇÂÃ ç¶ ×òÅÔ ÔéÍ êð Ü篺 ÁÃƺ ÃÅÕÅ éÆñÅ åÅðÅ Áå¶ ÇÂà éÅñ Ãì¿Çèå ç°Ö»å ç¶ òÅêðé 寺 ìÅÁç ç¶ ê¿ÜÆ ÃÅñ» çÅ ñ¶ÖÅ-ܯÖÅ Õðé ÜÅ ðÔ¶ Ô» å» ÃÅⶠÃÅÔîä¶ Ãí 寺 îÔ¾åòê±ðé ðÁÅñ ÔË ÇÕ 1984 ò¶ñ¶ Ü» éÆñÅ åÅðÅ ÃÅÕ¶ ç½ðÅé ðÅÜéÆåÕ ëËÃñ¶ ñËä òÅñ¶ ÁÅ×± Çþֻ é¶ ÓÁÕÅñ åÖå ÃÅÇÔìÓ ù Ü¿× çÅ Õ¶ºçð ÇÕÀ°º ìäÅÇÂÁÅ?

ÇÃ¾Ö ÇÂÇåÔÅÃÕÅðÆ ù ×Ëðå ç¶ ð¿× Çò¾Ú ð¿×ä òÅñ¶ ÇÃ¾Ö ÇòçòÅé Ãz. ÁÜî¶ð ÇÃ¿Ø ÇÂà ðÁÅñ ç¶ ÜòÅì Çò¾Ú ç¾Ãç¶ Ôé ÇÕ éÆñÅ åÅðÅ ÃÅÕ¶ ç½ðÅé Ô¯ÂÆ Ü¿× ÇÃ¾Ö ðòÅÇÂå» ù éÇòÁÅÀ°ä Áå¶ ÁîÆð Õðé çÅ òðåÅðÅ ÔËÍ ÇÂà ÃÅð¶ ç½ðÅé ÁÕÅñ åÖå ÃÅÇÔì ù Ü¿× çÅ îËçÅé Ü» Õ¶ºçð ìäÅÀ°ä ç¶ Ã¿å ÜðéËñ ÇÃ¿Ø ÜÆ ç¶ ëËÃñÅ çÅ ìÅìÅ çÆê ÇÃ¿Ø ôÔÆç òñ¯º 1757 ç½ðÅé çðìÅð ÃÅÇÔì çÆ ì¶ÁçìÆ ð¯Õä ñÂÆ ôÔÅçå ç¶ä ç¶ ëËÃñ¶ éÅñ å°ñéÅåîÕ ÁÇèÁËé ÕðÇçÁ» Ãz. ÁÜî¶ð ÇÃ¿Ø Á¾×¶ Ãê¾ôà Õðç¶ Ôé ÇÕ ÓÓÁÇÜÔÆÁ» ×¾ñ» ÇÕö ð¶ôéñ ëËÃÇñÁ» Ú¯º éÔƺ Ô°¿çÆÁ»Í ÁÇÜÔ¶ ëËÃñ¶ ÇÕö Á¿åÇðÕ ÇçzôàÆ å¯º ÇéÕñç¶ é¶Í À°é•» ù ÇÂÔ Áé°íò Ô°¿ç¶ ÇÕ Ô°ä ÁÅÔ Õçî Ú°ÇÕÁÅ ÜÅò¶, Áé°íò À°Ôù Ô°¿çË, ÇÜÔóÅ À°Ã ê¾èð å¶ ×°ð±-Çñò éÅñ Ü°ó Ú°ÇÕÁÅ Ô°¿çËÍ ÓÓÃîÅÜÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅé éÅñ Ãì¿Çèå Çì¿ì ÇÃè»åÓÓ ÇÂà Õæé çÆ ê°ôàÆ ÕðçÅ ÔË Üç ÇÕ Õ½î»åðÆ ðÅÜéÆåÕ ÇÃè»å ðÅÜéÆåÕ ëËÃñ¶ ñËä ç¶ Áîñ ù ð¶ôéñ (Çòò¶ÕôÆñ) ÇòÔÅð òܯº î¿éçÅ ÔËÍ ÇÂà îÅéåÅ Áé°ÃÅð ëËÃñÅ ñËä òÅñ¶ ÁÅ×± ÁÅêä¶ ç¶ô ç¶ ÇÔ¾å» çÆ ì¶ÔåðÆ ñÂÆ À°é•» ù êzÅêå Ôð¶Õ åð» çÆÁ» ñÚéÅò» ç¶ ÁèÅð À°¾å¶ ëËÃñÅ ñËºç¶ ÔéÍ êð ðÅÜéÆåÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅé ÇÂà èÅðéÅ ù îÅéåÅ Çç¿çÅ ÔË ÇÕ ì½ÇèÕ Áå¶ îé¯ÇòÇ×ÁÅéÕ ê¾èð À¾°å¶ ñ¶ ׶ ëËÃÇñÁ» ç½ðÅé Çòò¶Õ (ð¶ôé¶ÇñàÆ) çÅ ìÔ°åÅ ð¯ñ éÔƺ Ô°¿çÅ ìñÇÕ Ü篺 ÇÕö ÖÅà åð•» ç¶ ðÅÜéÆåÕ ÔÅñå» Çò¾Ú ÒëËÃñÅÕ°¿é Ú¯äÓ Õðé çÆ îÜì±ðÆ êËçÅ Ô°¿çÆ ÔË å» ëËÃñ¶ ñËä çÅ Áîñ ð¶ôéñ Áå¶ ×Ëð-ð¶ôéñ (Á¿åÇðÕ-ÇçzôàÆ) å¾å» À°¾å¶ ÁèÅðå Ô°¿çÅ ÔËÍ ÁËÃÆÁ» ÔÅñå» Çò¾Ú Ü篺 ÁÅ×±Á» Á¾×¶ ÕÂÆ ðÅÜéÆåÕ ìçñ» Çò¾Ú¯º ÇÂÕ çÆ Ú¯ä Õðé çÆ ÔÅñå êËçÅ Ô°¿çÆ ÔË å» ÇÂé•» ÁÅ×±Á» çÆ ÁÅêäÆÁ» ÇÂÇåÔÅÃÕ êz¿êðÅòÅ ÇòÚ¯º À°êÜÆ ÇÂé•» çÆ Á¿åð-ÇçzôàÆ (Cognitive Psychology) ÁÇå îÔ¾åòê±ðé ð¯ñ ÁçÅ ÕðçÆ ÔËÍ Õ½î»åðÆ ðÅÜéÆåÆ ç¶ Ö¶åð Çò¾Ú òðÇåÁÅ Ü»çÅ Çì¿ì ÇÃè»å Á¿åð-ÇçzôàÆ îÅâñ Áå¶ ëËÃñÅ-Áîñ ç½ðÅé ÁÅ×±Á» òñ¯º ÇéíŶ ð¯ñ ÇòÚÕÅð Ãì¿è ù Ô¯ð ÇéÖðò¶º ð±ê ÇòÚ ê¶ô ÕðçÅ ÔËÍ ÇÂà ÇÃè»å Áé°ÃÅð,

ðÅÜéÆåÕ ÁÅ×± ÇÕö ÕÅðòÅÂÆ Ãì¿èÆ ëËÃñÅ ñËä Ã Áå¶ ÇÕö ÖÅà ÔÅñå çÆ ÇòÁÅÇÖÁÅ Õðé Ã ÇêÛñ¶ Ã ç½ðÅé Çòð¯èÆ Ü» ç°ôîä Çèð éÅñ Ãì¿Çèå åÜðÇìÁ» 寺 ÇòÕÇÃå ԯ¶ ì½ÇèÕ Çì¿ì» (Mental Images) çÅ ÃÔÅðÅ ñËºç¶ ÔéÍ ÇÂÇåÔÅÃÕ åÜðÇìÁ» 寺 ÇòÕÇÃå ԯ¶ ì½ÇèÕ Çì¿ì ò¾Ö-ò¾Ö Çèð» çÆ ÃÇÔï¯×Æ Áå¶ òËðÆÁ»-ç°ôîä» òܯº êÛÅä À°ÜÅ×ð ÕðòÅÀ°ºç¶ ÔéÍ ÇÕö ÖÅà Çèð çÅ ÇÂÇåÔÅÃÕ-ì½ÇèÕ Çì¿ì ëËÃñÅ ñËä òÅñ¶ ÁÅ×± Ü» ÁÅ×±Á» ç¶ ðÅÔ-ÇçÖÅò¶ ç¶ å½ð À°¼å¶ îçç ÕðçÅ ÔË Áå¶ ÇÂé•» (ÁÅ×±Á») ù ÁÇÜÔÆ ÁÅåîÕ-ÇçzôàÆ êzçÅé ÕðçÅ ÔË ÇÕ ÖÅà ÔÅñå» ç½ðÅé ÖÅà åð•» ç¶ Çì¿ì òÅñÆ ç°ôîä Çèð çÅ î°ÕÅìñÅ ÇÕò¶º ÕðéÅ ÔËÍ ÇÂà åð» ðÅÜéÆåÕ ëËÃÇñÁ» çÅ ð±ê ÃÇÔï¯×Æ Áå¶ ç°ôîä Çèð» ç¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ Çì¿ì À°¾êð ÁèÅðå Ô°¿çÅ ÔËÍ Ü篺 ÁÅ×± ÇÕö ÖÅà åð•» ç¶ ðÅÜéÆåÕ ëËÃñÅÕ°¿é Áîñ ç¶ Ãéî°Ö Ô°¿ç¶ Ôé å» ÇÂà ÕÅðòÅÂÆ ç½ðÅé ç¯ åð•» ç¶ ì½ÇèÕ å¾å À°é•» ù öè Çç¿ç¶ Ôé ÇÜò¶º ÇÂé•» ÔÅñå» Ãì¿èÆ ëËÃñÅ ñËä ñÂÆ À°é•» ÃÅÔîä¶ À°é•» ç¶ ÇÂÇåÔÅà òñ¯º ÇÃðܶ Áå¶ ÇòÕÇÃå ÕÆå¶ Õ°¾Þ ÁÅî ÇÃè»å Áå¶ Çéïî À°é•» çÆ Á×òÅÂÆ ñÂÆ î½Ü±ç Ô°¿ç¶ Ôé Áå¶ ç±Ü¶ ê¾èð À°¾å¶ ÕÂÆ ÖÅà åð•» çÆÁ» ÒÇÂÇåÔÅÃÕ ØàéÅò»Ó À°çÅÔðé» òܯº ÁÅ×±Á» ÃÅÔîä¶ êËçŠԯ¶ ÔÅñå» éÅñ ÇÃ¾è¶ å½ð À°å¶ Ü°óÆÁ» Ô°¿çÆÁ» ÔéÍ Çì¿ì ÇÃè»å Áé°ÃÅð ðÅÜéÆåÕ ÁÅ×±Á» òñ¯º ÖÅà åð•» çÆÁ» ëËÃñÅÕ¿°é ÔÅñå» Çò¾Ú ÇÂÇåÔÅÃÕ-ì½ÇèÕ Çì¿ì» çÆ òð寺 ÜÅÔðÅ å½ð À°¾å¶ À°é•» ç¶ ð¯ñ ù ⿱ØÆ åð•» êzíÅÇòå ÕðçÆ ÔËÍ

ðÅÜéÆåÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅéÆÁ» Áé°ÃÅð ðÅÜéÆåÕ ÁÅ×±Á» òñ¯º ÇÂÇåÔÅÃÕ Çì¿ì» Áå¶ ØàéÅò» 寺 öè ñË Õ¶ ÕÆå¶ ×¶ ðÅÜéÆåÕ ëËÃÇñÁ» Áå¶ ÇÂà åð•» çÆ Ã¶è 寺 Çìé•» ñ¶ ׶ ëËÃÇñÁ» ç¶ ÇþÇàÁ» ÇòÚ ëðÕ Ô°¿çÅ ÔËÍ ÖÅà î°ÔÅðå ð¾Öä òÅñÅ ëËÃñÅ ñËä òÅñÅ ÁÅ×± Ôî¶ô» À°Ã Á¾×¶ ÁŶ ÖÅà ÔÅñå» çÅ î°ÕÅìñÅ Õðé ñÂÆ ÇÂÇåÔÅÃÕ ØàéÅò» 寺 öè ñ˺çÅ ÔËÍ ÁÇÜÔ¶ ÁÅ×±Á» Õ¯ñ ÇÂÇåÔÅÃÕ ØàéÅò» éÅñ Ãì¿Çèå Ç×ÁÅé çÅ í¿âÅð ÇÂÇåÔÅÃÕ ïÅç» ç¶ ð±ê Çò¾Ú î½Üç° Ô°¿çÅ ÔË Áå¶ ÇÂé•» òñ¯º ñ¶ ׶ ëËÃñ¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ ØàéÅò» ç¶ Ô¾ñ Õðé ç¶ Áîñ À°å¶ ÁèÅðå Ô°¿ç¶ ÔéÍ ÁÅî å½ð À°å¶ ÇÃÖ»çð± ëËÃñ¶ ñËä ò¶ñ¶ ÁÅî ÇÜÔ¶ Çéïî» çÆ êÅñäÅ Õð ðÔ¶ Ô°¿ç¶ ÔéÍ Ü¶ À°êð¯Õå ÇòÁÅÇÖÁÅ ç¶ ÁèÅð À°å¶ ÁÃƺ ÿå ÜðéËñ ÇÃ¿Ø Çí¿âð»òÅÇñÁ» òñ¯º ÁÕÅñ åÖå ÃÅÇÔì ù Ü¿× çÅ Õ¶ºçð ìäÅÀ°ä ç¶ ëËÃñ¶ Áå¶ Ú¯ä çÅ Çòôñ¶ôä Õðƶ å» Ã¿å» çÆ ì½ÇèÕ-îé¯ÇòÇ×ÁÅéÕ åÅÕå À°å¶ ðôÕ ÕÆåÅ ÜÅ ÃÕçÅ ÔËÍ íÅðåÆ ÃðÕÅð çÅ ëËÃñÅ ñËä òÅñÅ ë½ÜÆ, ×Ëð-ë½ÜÆ Áå¶ ÃðÕÅðÆ ñÅäÅ ÇÂà ÇòÁÅÇÖÁÅ ç¶ ÁèÅð À°å¶ ÓÓ궺ⱠêzÚÅðÕÓÓ ÃÅÔîä¶ Á¾Ü ÇÃÖ»çð± é÷ð ÁÅÀ°ºçÅ ÔËÍ Ã¿å» é¶ ÇÃ¾Ö ÇÂÇåÔÅà òñ¯º ÇÃðܶ Çéïî» ÇÃè»å», Çì¿ì» Áå¶ ØàéÅò» Áå¶ ìzÅÔîäòÅç éÅñ ÇÃ¾Ö ç°ôîäÆ ç¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ åÜðÇìÁ» ù ÓÁÕÅñ åÖåÓ ç¶ ì½ÇèÕ Çì¿ì éÅñ ǾÕ-ÇîÕ ÕðÕ¶ ÇÂÕ ÖÅà åð•» çÆ ÃîÅÜÕ Ç¿ÜÆéÆÁÇð¿× ù ê¶ô ÕÆåÅÍ íÅò¶º ÇÂÔ òðåÅðÅ ÇÔ¿ÃÕ Áå¶ ç°Ö»åÕ ð±ê ÇòÚ ÃÅÔîä¶ ÁÅÇÂÁÅ (ÇÔ¿ÃÅ Áå¶ ç°Ö»å ô°ð± 寺 ÔÆ ÇÂà òðåÅð¶ çÅ ÇÔ¾ÃÅ Ãé) êð ÇÂÃ é¶ ÁÕÅñ åÖå ù ìzÅÔîäÆ ×°ñÅîÆ çÆ ×ñ-×ñ åÕ ÇôÕÅð ÇÃ¾Ö Õ½î ù éÅ ÇÃðë ç°ôîä Çèð ç¶ ÃùÖ ÕðòÅÇÂÁÅ ìñÇÕ ÁÕÅñ åÖå ù íÇò¾Ö Çò¾Ú ìzÅÔîäÆ ×°ñÅîÆ çÅ î°ÕÅìñÅ Õðé ñÂÆ ÇÂ¾Õ ÇÂÇåÔÅÃÕ-ì½ÇèÕ Çì¿ì òܯº òÆ ÃæÅêå Õð Çç¾åÅÍ Õ½î»åðÆ ðÅÜéÆåÆ ç¶ Ö¶åð Çò¾Ú Çì¿ì ÇÃè»å çÆ òð寺 寺 ÇÂÔ îÅéåÅ òÆ ÃÅÔîä¶ ÁÅÂÆ ÔË ÇÕ ÓÓë½ÜÆ ÕÅðòÅÂÆ ç°ôîä Çèð çÅ Çì¿ì Ô¯ð ç±ÜÆÁ» ÕÅðòÅÂÆÁ» ç¶ î°ÕÅìñ¶ Çå¾Ö¶ ð±ê Çò¾Ú Ãê¾ôà ÕðçÆ ÔËÍ ÖÅà åð•» çÆÁ» ðÅÜéÆåÕ ÔÅñå» Çò¾Ú ëËÃñÅÕ°¿é ð¯ñ ÇéíÅÀ°ä òÅñ¶ ÁÅ×± ÔîñÅ Õðé òÅñ¶ ç¶ô/Õ½î ç¶ Çì¿ì ç¶ ÁÃð ÁèÆé ÕÅðòÅÂÆÁ» Õð ðÔ¶ Ô°¿ç¶ Ôé Áå¶ ÇÂé•» ÁÅ×±Á» òñ¯º Çòð¯èÆ Çèð çÅ ç°ôîäÆ òÅñÅ Çì¿ì À°íÅðé ñÂÆ ç°ôîä ù ë½ÜÆ Ôîñ¶ ñÂÆ À°ÕÃÅÇÂÁÅ Ü»çÅ ÔË Áå¶ Ôîñ¶ çÅ ÇéôÅéÅ òÆ ÇÕö ÃÇíÁÅÚÅðÕ-ì½ÇèÕ Õ¶ºçð ù ìäÅÀ°ä ñÂÆ ÜîÆé ÇåÁÅð ÕÆåÆ Ü»çÆ ÔËÍ

ÃîÅÜÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅéÕ ç°ÁÅðÅ Çç¾åÆ ×ÂÆ À°êð¯Õå èÅðéŠÿå ÜðéËñ ÇÃ¿Ø ÜÆ òñ¯º 1984 ò¶ñ¶ çÆÁ» ÖÅà ðÅÜéÆåÕ ÔÅñå» çÅ î°ÕÅìñÅ Õðé ñÂÆ ÁêäÅÂÆ ê˺åó¶ìÅÜÆ ù Ç¿é-Çì¿é Ãê¾ôà ÕðçÆ ÔËÍ íÅðå çÆ êzèÅé î¿åðÆ Áå¶ À°Ãç¶ ÜìðçÃå åÅÕå éÅñ ñËà ë½ÜÆ Áå¶ ×Ëð-ë½ÜÆ ê˺åó¶ìÅÜ ñÅä¶ òñ¯º ÃÅÕÅ-éÆñÅ åÅðÅ Ã ñ¶ ëËÃÇñÁ» çÅ Ü篺 Çì¿ì ÇÃè»å ç¶ ÁèÅð À°¾å¶ Çòôñ¶ôä Õðƶ å» ÇÂÔ ëËÃñ¶ ÇìñÕ°ñ ÁÅî ì°¾èÆ Çéïî» À°¾å¶ ÁèÅðå ëËÃñ¶ éÜð ÁÅÀ°ºç¶ ÔéÍ Ãà¶à çÆ ÁæÅÔ ë½ÜÆ åÅÕå Áå¶ ÁôñÆñ êzÅê¶×¿â¶ À°å¶ ÁèÅðå ÿÚÅð ÃÅèé» À°å¶ Õ¿àð¯ñ íÅðåÆ Çèð òñ¯º 1984 ò¶ñ¶ ñ¶ ׶ ëËÃÇñÁ» çÆ î°Ö à¶Õ ìä¶ ÔéÍ íÅðåÆ Çèð òñ¯º ëËÃñ¶ ñËä òÅñ¶ ÁÅ×±Á» ÇÜò¶º Ö°ç êzèÅé î¿åðÆ, À°Ãç¶ é¶ó¶ çÆ ÃñÅÔÕÅð î¿âñÆ Ãî¶å ×»èÆ, Áð°é éÇÔð±, ë½ÜÆ ÁÅ×± Ãî¶å Üéðñ ð¿çðÜÆ Áå¶ ìðÅó òñ¯º ÃÅÕÅ éÆñÅ åÅðÅ Ã ñ¶ ׶ ëËÃÇñÁ» Çò¾Ú ìÆå¶ ÇÂÇåÔÅà Áå¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ ØàéÅò» 寺 öè ñËä çÅ òðåÅðÅ ÇÕèð¶ òÆ éÜð éÔƺ ÁÅÀ°ºçÅÍ ÇÂÃ ç¶ ç¯ ÕÅðé Ô¯ ÃÕç¶ Ôé êÇÔñ» ÇÕ íÅðåÆ ëËÃñÅÕÅð» ñÂÆ À°Ã Ã ç¶ ÔÅñÅå çÅ àÅÕðÅ ×Ëð-ÕÅùé Áå¶ ÁÅêäÆ Á¿åð-ÇçzôàÆ ç¶ ÁèÅð À°¾å¶ Õðé ñÂÆ Õ¯ÂÆ ÇÂÇåÔÅÃÕ ØàéÅ/ØàéÅò» éÔƺ Ãé ܯ À°é•» çÅ îé¯ÇòÇ×ÁÅéÕ ê¾èð À°¾å¶ ðÅÔ çðÃÅ ÃÕçÆÁ»Í ìzÅÔîäòÅçÆ åÅÕå» òÇð•Á» çÆ ×°ñÅîÆ å¯º ìÅÁç ðÅÜéÆåÕ åÅÕå çÅ Ã°Ö í¯× ðÔÆÁ» Ãé Áå¶ ÇÂé•» åÅÕå» çÅ ÇÂÇåÔÅà ×òÅÔ ÔË ÇÕ ÇÂé•» é¶ Ôî¶ô» ðÅÜéÆåÕ ÚñÅÕÆÁ» ðÅÔƺ ÁÅêä¶ Çòð¯èÆ ù ÔðÅÇÂÁÅÍ ÇÂé•» é¶ åÅÕåòð Çòð¯èÆ ÇÜà ù ÇÂÔ ÁÅêäÆ ì½ÇèÕ ÚñÅÕÆ ðÅÔƺ ÇÚ¾å éÔƺ Õð ÃÕÆÁ» À°é•» ç¶ òÕåÆ å½ð À°å¶ ÁèÆé Ô¯ Õ¶, Çñë Õ¶ Ç×ÁÅé çÆ ò¿â À°å¶ ÁÅêäÅ Õ¿àð¯ñ ÜîÅÂÆ ð¾ÇÖÁÅ Áå¶ î½ÕÅ ÇîñÇçÁ» ÔÆ ðÅÜéÆåÕ åÅÕå À°å¶ ÕìÜÅ ÜîÅ ÇñÁÅÍ ÃÅÕÅ éÆñÅ åÅðÅ Áå¶ ÇÂà 寺 ìÅÁç ç¶ ê¿ÜÆ ÃÅñ À°êð¯Õå ìÅzÔîäÆ ê˺åó¶ìÅÜÆ çÆ ÇÃ¾Ö Õ½î À°å¶ òð寺 çÆ î¿±Ô ì¯ñçÆ åÃòÆð ÔËÍ

ÃÅⶠÇòÚÅð Áé°ÃÅð ç±ÜÅ ÕÅðé ìzÅÔîäòÅçÆ é÷ð» ÇòÚ 1849 çÆ ÔÅð 寺 ìÅÁç Çþֻ çÅ òëÅçÅð, ç¾ì±, ðÅÜéÆåÕ å½ð À°å¶ ÔÅð¶-Ô°ñÅö ñ¯Õ» çÅ Çì¿ì ÃÆÍ Á¿×ð¶÷» Ã, ÇÂà 寺 ìÅÁç 1947 ç¶ Ã Áå¶ ÇÂà 寺 ìÅÁç 1978 åÕ çÅ ÁÕÅñÆ ÇÃÁÅÃå çÅ òðåÅðÅ ÇìñÕ°ñ Çþֻ ç¶ ðÅÜéÆåÕ å½ð À°å¶ ÔÅðÆ Ô¯ÂÆ, æ¾ÕÆ Ô¯ÂÆ Õ½î çÅ Çì¿ì ÇÃðÜä ñÂÆ ÕÅëÆ ÃÆÍ íÅðåÆ êzèÅé î¿åðÆ òñ¯º òÅð-òÅð ÁÕÅñÆ ÁÅ×±Á» éÅñ ×¾ñìÅå çÆ ê˺åó¶ìÅÜÆ ÇÂà å¾Õ çÆ ×òÅÔ ÔËÍ ç±Ü¶ êÅö ÿå ÜðéËñ ÇÃ¿Ø çÆ Çñò ÇÃ¾Ö ÇÂÇåÔÅà Çò¾Ú ìzÅÔîäÆ åÅÕå» òñ¯º ÇéíŶ ð¯ñ éÅñ Ãì¿Çèå ÇÂÇåÔÅÃÕ åÜðÇìÁ» Áå¶ ìÅìÅ çÆê ÇÃ¿Ø ôÔÆç òñ¯º ÇéíŶ ð¯ñ éÅñ â°¿ØÆ Ü°ó Ú°¾ÕÆ ÃÆÍ ÁÃƺ Õ½î»åðÆ ðÅÜéÆåÆ Áå¶ ç°éÆÁ» ç¶ ÃîÅÜÕ-îé¯ÇòÇ×ÁÅé ç¶ ÇÃè»åÕÅð» ù Ã¿å» òñ¯º ÁÅêä¶ ÇÂÇåÔÅÃ ç¶ è°ð Á¿çð À°åð Õ¶ ì½ÇèÕ Çì¿ì» ù ìzÅÔîäòÅçÆ ê˺åó¶ìÅÜÆ Çòð°è òðåä Áå¶ Çëð ÇÂà ÇÂÇåÔÅÃÕ ê˺åó¶ìÅÜÆ çÆ òð寺 ÕðÕ¶ íÇò¾Ö î°¾ÖÆ Ã¿Øðô ñÂÆ åÅÕåòð ì½ÇèÕ Çì¿ì ÇÃðÜä ç¶ Áñ¯ÕÅðÆ ÃîÅÜÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅé ç¶ é÷Åð¶ ÔÅñ» ÇçÖÅÀ°ä¶ ÔéÍ ÇÜà åð•» çÆÁ» ÔÅñå» çÅ î°ÕÅìñŠÿå Õð ðÔ¶ Ãé ÁÇÜÔÆÁ» ÔÅñå» ÇÃ¾Ö ÇÂÇåÔÅà çÅ ñ×ÅåÅð ÇÔ¾ÃÅ ìäÆÁ» ðÔÆÁ» ÃéÍ ÇÂö ÇÂÇåÔÅÃÕ Ã¶è é¶ ÇÂÕ ÁËÃÆ ê˺åó¶ìÅÜÆ ù Üéî Çç¾åÅ ÇÜÃ é¶ ç°ôîä Çèð ù ë½ÜÆ ÔîñÅ Õðé Áå¶ ÔîñÅ òÆ Çþֻ ç¶ ÁËö ÃÇíÁÅÚÅðÕ Õ¶ºçð À°å¶ Õðé ñÂÆ À°ÕÃÅÇÂÁÅ ÇÜÃ é¶ ç°ôîä Çèð çÆ ÃÅë Áå¶ ÇÃèÆ ÇéôÅéç¶ÔÆ Õðé çÅ åÅÕåòð ì½ÇèÕ Çì¿ì ÇÃðÜ Çç¾åÅÍ íÅðåÆ Çèð ù ÇÂà åð•» çÆ Ü¿× çÆ À°ÕÅ ÁÅà éÔƺ ÃÆÍ Üéðñ ìðÅó òñ¯º ë½ÜÆ åÅÕå ç¶ ÁÅî ÇÜÔ¶ Çéïî ÁèÆé ç°ôîä çÆÁ» ê˺àÅ Ç×ñÆÁ» Õðé çÆ ëó• ÇÂö åð•» ç¶ îé¯ÇòÇ×ÁÅé çÆ À°êÜ ÃÆÍ ìðÅó Áå¶ À°Ôç¶ òð׶ Ô¯ð ìÔ°å¶ ÇÃ¾Ö ÇÂà å¾æ ù ÃîÞä ç¶ ÕÅìñ éÔƺ Ãé, éÅ ÔÅñ¶ òÆ Ôé ÇÕ ç¶ô»/Õ½î» ÇòÚÕÅð Çòð¯è/ç°ôîäÆ ç¶ òðåÅð¶ Ôî¶ôÅ åðÕòÅçÆ å¾å» À°¾å¶ ÁèÅðå éÔƺ Ô°¿ç¶ ìñÇÕ ÕÂÆ òÅð ÁËÃÆÁ» ÖÅà ÔÅñå» êËçÅ Ô°¿çÆÁ» Ôé Ü篺 ÖÅà åð•» ç¶ ÁÅ×± Áå¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ åÜðì¶ ÁËö ì½ÇèÕ Çì¿ì ÇÃðÜç¶ Ôé ܯ Õ½îÆ Çòð¯è» ù ×åÆôÆñåÅ êzçÅé Õðç¶ ÔéÍ Õ½î»åðÆ ðÅÜéÆåÆ Áå¶ ðÅÜéÆåÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅé éÅñ Ãì¿Çèå ìÔ°å¶ ÇÃè»åÕÅð ÇÂÔ î¿éç¶ Ôé ÇÕ ÖÅà åð•» çÆÁ» ðÅÜéÆåÕ ÔÅñå» Çò¾Ú ÁÅ×±Á» òñ¯º ñ¶ ׶ ëËÃÇñÁ» ù ÃîÞä ñÂÆ Ôî¶ô» Áé°íò ÁèÅðå å¾æ» (Empirical Facts) Áå¶ åðÕ ÇòÔÅð ÔÆ ñÅÔ¶ì¿ç éÔƺ Ô°¿çÅ ìñÇÕ Á¿åð-ÇçzôàÆ (Cognition) Áå¶ ×Ëð åÅðÇÕÕ ÇòÔÅð Õ°¾Þ ÖÅà ÔÅñå» Çò¾Ú ñ¶ ëËÃÇñÁ» ù ÃîÞä ñÂÆ îÔ¾åòê±ðé Ô°¿ç¶ ÔéÍ Ã¿å ìÅìÅ ÜðéËñ ÇÃ¿Ø ÜÆ òñ¯º ÁÕÅñ åÖå ù ÒÜ¿× çÅ Õ¶ºçðÓ ìäÅÀ°ä çÅ ëËÃñÅ ÇÃ¾Ö ÇÂÇåÔÅÃÕ òðåÅÇðÁ», ìzÅÔîäòÅçÆ åÅÕå» éÅñ Ãì¿è» ç¶ ÇÂÇåÔÅÃÕ åÜðì¶ À°å¶ ÁèÅÇðå ì½ÇèÕ Çì¿ì» ù îÅéÇÃÕ å½ð À°¾å¶ æ¾ÕÆ-ÔÅðÆ Õ½î ù ìzÅÔîäÆ ç°ôîäÆ ç¶ ÃùÖ Õðé Áå¶ ÇçîÅ×Æ å½ð À°¾å¶ åÕó¶ Õðé çÅ îé¯ÇòÇ×ÁÅéÕ ëËÃñÅ ÃÆÍ ÇÂ¾æ¶ ÇÂÔ À°çÅà Õðé òÅñÅ å¾æ ÔË ÇÕ Ã¿å ÜðéËñ ÇÃ¿Ø ÜÆ çÆ Á×òÅÂÆ çÅ ðÅÜéÆåÕ îé¯ÇòÇ×ÁÅéÕ Çòôñ¶ôä Õðé ñÂÆ ÇÃ¾Ö ê¾Ö 寺 Ɀض Ö¯Ü-Õ¿î» çÆ ô°ð±ÁÅå ÔÅñ» åÕ éÔƺ Ô¯ÂÆ ÔËÍ ÃÅÕÅ éÆñÅ åÅðÅ ç°Ö»å òÅêðé ç¶ ê¿ÜÆ ÃÅñ» ìÅÁç ÃÅⶠñÂÆ Õðé òÅñÅ ò¾âÅ ì½ÇèÕ ÕÅðÜ Ã¿å» òñ¯º ÁÕÅñ åÖå ÃÅÇÔì ù Ü¿× çÅ Õ¶ºçð ìäÅÀ°ä ç¶ ëËÃñ¶ çÆ ì½ÇèÕ À°¼ÚåÅ ù ÜìðçÃå åðÆÕ¶ éÅñ ÃæÅêå ÕðéÅ ÔËÍ